Tóm tắt: Trước thực tiễn chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ trên phạm vi toàn cầu, số hóa tài chính đang làm thay đổi sâu sắc cách thức cung ứng và sử dụng các dịch vụ tài chính. Các công nghệ như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data); tài chính mở và nền tảng số không chỉ mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính mà còn tác động trực tiếp tới hành vi tài chính và sức khỏe tài chính của người dân. Tuy nhiên, việc tiếp cận nhiều hơn với các dịch vụ tài chính số không đồng nghĩa với cải thiện phúc lợi tài chính một cách bền vững. Trên thực tế, quá trình số hóa tài chính vừa tạo ra cơ hội nâng cao khả năng chống chịu tài chính, tiết kiệm và quản lý chi tiêu, vừa làm gia tăng các rủi ro như vay nợ quá mức, gian lận số, thiên lệch thuật toán và đầu tư rủi ro.
Bài viết sử dụng phương pháp tổng quan tài liệu và phân tích chính sách dựa trên các nghiên cứu của Ngân hàng Thanh toán quốc tế (BIS), Ngân hàng Thế giới (WB), Tổ chức quốc tế các Ủy ban chứng khoán (IOSCO) cùng nhiều nghiên cứu học thuật quốc tế gần đây nhằm phân tích mối quan hệ giữa số hóa tài chính và sức khỏe tài chính hộ gia đình. Kết quả cho thấy, tác động của số hóa tới sức khỏe tài chính mang tính hai mặt và phụ thuộc đáng kể vào thiết kế chính sách, mức độ bảo vệ người tiêu dùng và năng lực tài chính số của người dân. Từ đó, các chính sách tài chính trong giai đoạn tới cần chuyển trọng tâm từ mục tiêu “mở rộng tiếp cận tài chính” sang “cải thiện sức khỏe tài chính”, đồng thời xây dựng hệ sinh thái tài chính số an toàn, bao trùm và bền vững hơn.
Từ khóa: Số hóa tài chính, sức khỏe tài chính, tài chính số, tài chính toàn diện, bảo vệ người tiêu dùng tài chính.
FINANCIAL DIGITALIZATION AND HOUSEHOLD FINANCIAL HEALTH:
OPPORTUNITIES, RISKS AND POLICY IMPLICATIONS
Abstract: In the context of rapid global digital transformation, financial digitalization is fundamentally reshaping the provision and use of financial services. Technologies such as digital payments, Artificial Intelligence (AI), Big Data, open finance, and digital platforms not only expand access to financial services but also directly influence individuals’ financial behavior and financial health. However, broader access to digital financial services does not necessarily translate into sustainable improvements in financial well-being. In practice, financial digitalization creates opportunities to enhance financial resilience, savings, and expenditure management, while simultaneously increasing risks such as excessive borrowing, digital fraud, algorithmic bias, and high-risk investments.
This article employs a literature review and policy analysis approach based on studies conducted by the Bank for International Settlements, the World Bank, the International Organization of Securities Commissions, as well as recent international academic research, to examine the relationship between financial digitalization and household financial health. The findings indicate that the impact of financial digitalization on financial health is twofold and depends significantly on policy design, consumer protection mechanisms, and the population’s level of digital financial literacy. Accordingly, the article argues that future financial policies should shift their focus from merely “expanding financial access” toward “improving financial health,” while simultaneously fostering a safer, more inclusive, and more sustainable digital financial ecosystem.
Keywords: Financial digitalization, financial health, digital finance, financial inclusion, financial consumer protection.
 |
| Ảnh minh họa (Nguồn: Internet) |
1. Giới thiệu
Trong những năm gần đây, quá trình số hóa tài chính đã làm thay đổi đáng kể cấu trúc và phương thức vận hành của hệ thống tài chính toàn cầu. Sự phát triển nhanh chóng của công nghệ tài chính (Fintech), AI, Big Data, điện toán đám mây và các nền tảng số đã thúc đẩy sự xuất hiện của nhiều mô hình dịch vụ tài chính mới, đồng thời làm gia tăng vai trò của các doanh nghiệp công nghệ lớn trong lĩnh vực tài chính. Những thay đổi này không chỉ tác động tới hoạt động của các tổ chức tài chính truyền thống mà còn làm thay đổi hành vi tài chính của hộ gia đình và doanh nghiệp nhỏ.
Trong bối cảnh đó, tài chính số đang mở rộng đáng kể khả năng tiếp cận các dịch vụ thanh toán, tín dụng, tiết kiệm, đầu tư và bảo hiểm, đặc biệt đối với các nhóm dân cư trước đây ít có điều kiện tiếp cận hệ thống tài chính chính thức. Các hệ thống thanh toán nhanh, tiền di động, tài chính mở và định danh số đã góp phần thúc đẩy tài chính toàn diện, giảm chi phí giao dịch và nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực trong nền kinh tế. Nhiều nghiên cứu quốc tế cho thấy đổi mới số có thể hỗ trợ cải thiện thu nhập, tăng khả năng chống chịu tài chính và mở rộng cơ hội tiếp cận tín dụng cho hộ gia đình và doanh nghiệp nhỏ, nhất là tại các nền kinh tế mới nổi (Suri và Jack, 2016).
Tuy nhiên, quá trình số hóa tài chính cũng làm phát sinh nhiều rủi ro mới đối với người tiêu dùng và hệ thống tài chính. Việc tiếp cận tín dụng số quá dễ dàng có thể dẫn tới vay nợ quá mức; các mô hình chấm điểm tín dụng sử dụng AI có nguy cơ tạo ra sự thiên vị mang tính hệ thống, dẫn đến việc một số nhóm người vay bị đánh giá thấp hơn dù có năng lực tài chính tương đương; trong khi các nền tảng đầu tư số, tài sản mã hóa có thể thúc đẩy hành vi đầu tư rủi ro của nhà đầu tư cá nhân. Đồng thời, sự gia tăng của gian lận số, lừa đảo trực tuyến và khai thác dữ liệu cá nhân đang trở thành thách thức lớn đối với niềm tin của người dùng vào hệ sinh thái tài chính số.
Điều đáng chú ý là phần lớn các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào tài chính toàn diện, trong khi mối quan hệ giữa số hóa tài chính và sức khỏe tài chính vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ và còn cho thấy nhiều kết quả trái chiều (Cantú và cộng sự, 2024). Việc người dân sở hữu tài khoản ngân hàng hoặc sử dụng thanh toán số chưa chắc đồng nghĩa với việc họ có khả năng quản lý tài chính tốt hơn hay cải thiện mức độ an toàn tài chính trong dài hạn. Từ thực tế đó, bài viết tập trung phân tích tác động của số hóa tài chính đối với sức khỏe tài chính hộ gia đình thông qua cả cơ hội và rủi ro, đồng thời thảo luận các hàm ý chính sách nhằm xây dựng hệ sinh thái tài chính số an toàn, bao trùm và bền vững hơn.
2. Tổng quan nghiên cứu và khung phân tích
2.1. Khái niệm sức khỏe tài chính
Trong những năm gần đây, khái niệm “sức khỏe tài chính" ngày càng được quan tâm trong nghiên cứu và hoạch định chính sách tài chính quốc tế. Khác với cách tiếp cận truyền thống chủ yếu tập trung vào khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính, sức khỏe tài chính phản ánh toàn diện hơn trạng thái tài chính thực tế của cá nhân và hộ gia đình, bao gồm cả khả năng quản lý tài chính, mức độ chống chịu trước rủi ro và cảm nhận an toàn tài chính của mỗi người.
Theo khuôn khổ được nhiều tổ chức quốc tế như Nhóm Tư vấn hỗ trợ người nghèo (CGAP) và Tổ chức Đối tác toàn cầu về tài chính toàn diện (GPEI) sử dụng, sức khỏe tài chính thường được đánh giá dựa trên bốn khía cạnh cốt lõi, đó là: Khả năng quản lý các nghĩa vụ tài chính hằng ngày; khả năng ứng phó với các cú sốc tài chính; khả năng đạt được các mục tiêu tài chính ngắn hạn, dài hạn; mức độ tự tin, an tâm về tình trạng tài chính của bản thân (BIS, 2025). Cách tiếp cận này cho thấy việc tiếp cận dịch vụ tài chính chưa chắc đồng nghĩa với cải thiện phúc lợi tài chính nếu cá nhân thiếu khả năng quản lý tài chính hiệu quả hoặc không có đủ năng lực chống chịu trước các biến động kinh tế.
So với khái niệm tài chính toàn diện, sức khỏe tài chính được xem là cách tiếp cận nhấn mạnh nhiều hơn tới kết quả và chất lượng sử dụng dịch vụ tài chính. Nếu tài chính toàn diện chủ yếu phản ánh mức độ tiếp cận các sản phẩm tài chính chính thức, thì sức khỏe tài chính thể hiện nhiều hơn việc các dịch vụ đó có thực sự góp phần cải thiện khả năng ổn định tài chính và chất lượng cuộc sống của người dân hay không.
2.2. Đo lường sức khỏe tài chính
Việc đo lường sức khỏe tài chính hiện nay thường kết hợp cả các chỉ tiêu khách quan và chủ quan nhằm phản ánh đầy đủ hơn trạng thái tài chính của cá nhân và hộ gia đình. Các chỉ tiêu khách quan có thể bao gồm mức tiết kiệm, tỉ lệ nợ trên thu nhập, khả năng thanh toán đúng hạn hoặc khả năng duy trì chi tiêu trong trường hợp thu nhập suy giảm. Trong khi đó, các chỉ tiêu chủ quan tập trung vào cảm nhận của cá nhân về mức độ áp lực tài chính, khả năng kiểm soát tài chính và mức độ an tâm trước các cú sốc bất ngờ (BIS, 2025).
Tại Hoa Kỳ, Mạng lưới Y tế Tài chính (FHN) đã phát triển bộ chỉ số FinHealth Score nhằm đánh giá sức khỏe tài chính của hộ gia đình thông qua các nhóm câu hỏi liên quan đến chi tiêu, tiết kiệm, vay nợ và lập kế hoạch tài chính. Dựa trên kết quả khảo sát, người dân thường được phân thành ba nhóm gồm: Nhóm có sức khỏe tài chính tốt, nhóm đang xoay xở tài chính và nhóm dễ tổn thương tài chính. Cách tiếp cận này cho phép đánh giá toàn diện hơn mức độ ổn định tài chính của các nhóm dân cư thay vì chỉ dựa vào thu nhập hoặc điểm tín dụng đơn thuần (FHN, 2024).
Trong bối cảnh số hóa tài chính phát triển mạnh, nhiều tổ chức tài chính bắt đầu khai thác dữ liệu giao dịch và dữ liệu hành vi số để theo dõi sức khỏe tài chính theo thời gian thực. Theo BIS, các dữ liệu thanh toán và hành vi tài chính số có thể hỗ trợ phản ánh đầy đủ hơn tình trạng tài chính thực tế của khách hàng, qua đó bổ sung cho các phương pháp đánh giá truyền thống vốn chủ yếu dựa trên lịch sử tín dụng (BIS, 2025).
2.3. Từ tài chính toàn diện đến sức khỏe tài chính
Trong nhiều năm, tài chính toàn diện được xem là một trong những mục tiêu trọng tâm của chính sách tài chính tại nhiều quốc gia, với trọng tâm là mở rộng khả năng tiếp cận các dịch vụ tài chính chính thức cho người dân và doanh nghiệp. Tuy nhiên, các nghiên cứu gần đây cho thấy việc gia tăng mức độ tiếp cận tài chính chưa chắc đồng nghĩa với cải thiện phúc lợi tài chính hoặc nâng cao khả năng chống chịu tài chính của người dân.
Theo báo cáo của BIS, việc sử dụng thanh toán số thường được xem là “cửa ngõ” tiếp cận các dịch vụ tài chính hiện đại chưa cho thấy mối liên hệ rõ ràng với việc giảm áp lực chi tiêu hằng tháng của hộ gia đình. Trong khi đó, các hành vi tài chính như tiết kiệm chính thức lại có mối liên hệ tích cực hơn với khả năng ứng phó trước các cú sốc thu nhập và cải thiện mức độ ổn định tài chính của cá nhân (BIS, 2025).
Những kết quả này cho thấy trọng tâm của chính sách tài chính trong tương lai có thể cần chuyển dần từ việc mở rộng đơn thuần số lượng tài khoản hoặc quy mô giao dịch số sang việc nâng cao chất lượng sử dụng dịch vụ tài chính và cải thiện sức khỏe tài chính thực chất của người dân. Theo đó, hiệu quả của tài chính số không chỉ nên được đánh giá thông qua mức độ tiếp cận, mà còn cần xem xét khả năng hỗ trợ người dân quản lý tài chính tốt hơn, tăng khả năng chống chịu rủi ro và cải thiện mức độ an toàn tài chính trong dài hạn.
3. Phương pháp nghiên cứu
Bài viết sử dụng phương pháp tổng quan tài liệu kết hợp với phân tích chính sách nhằm đánh giá tác động của số hóa tài chính đối với sức khỏe tài chính hộ gia đình. Nguồn dữ liệu nghiên cứu chủ yếu được tổng hợp từ các báo cáo, tài liệu nghiên cứu và công trình học thuật của BIS, WB, Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF), Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), IOSCO cùng nhiều nghiên cứu quốc tế liên quan đến tài chính số, tài chính toàn diện và sức khỏe tài chính được công bố trong giai đoạn gần đây. Bên cạnh việc hệ thống hóa các nghiên cứu trước đây, bài viết sử dụng cách tiếp cận phân tích theo chủ đề để làm rõ các cơ chế tác động của số hóa tài chính tới sức khỏe tài chính thông qua các lĩnh vực như thanh toán số, tín dụng số, đầu tư số và hạ tầng tài chính số. Đồng thời, bài viết cũng đối chiếu kinh nghiệm quốc tế tại một số quốc gia như Kenya, Ấn Độ, Brazil và Hoa Kỳ nhằm làm rõ cả cơ hội lẫn rủi ro phát sinh trong quá trình chuyển đổi số tài chính.
Khung phân tích của bài viết được xây dựng theo hướng tiếp cận hai chiều. Một mặt, số hóa tài chính có thể góp phần cải thiện khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính, giảm chi phí giao dịch và nâng cao khả năng chống chịu tài chính của người dân. Mặt khác, quá trình này cũng có thể làm gia tăng các rủi ro liên quan đến vay nợ quá mức, thiên lệch thuật toán, gian lận số và bất bình đẳng trong tiếp cận công nghệ.
4. Cơ hội của số hóa tài chính đối với sức khỏe tài chính
4.1. Thanh toán số và khả năng chống chịu tài chính
Sự phát triển nhanh của các hệ thống thanh toán số trong những năm gần đây đang làm thay đổi sâu sắc cách thức giao dịch và quản lý tài chính của người dân trên toàn thế giới. Các công nghệ như thanh toán nhanh, ví điện tử, tiền di động và mã QR không chỉ giúp giảm đáng kể chi phí giao dịch mà còn góp phần mở rộng khả năng tiếp cận các dịch vụ tài chính chính thức, đặc biệt đối với các nhóm dân cư trước đây ít được phục vụ bởi hệ thống ngân hàng truyền thống. Theo BIS, thanh toán số hiện được xem là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy tài chính toàn diện và nâng cao hiệu quả hoạt động kinh tế tại nhiều quốc gia (Cantú và cộng sự, 2024).
Không chỉ dừng lại ở việc tạo thuận lợi cho giao dịch hằng ngày, thanh toán số còn góp phần cải thiện sức khỏe tài chính thông qua việc tăng khả năng chống chịu tài chính của hộ gia đình trước các cú sốc thu nhập hoặc khủng hoảng kinh tế. Một trong những ví dụ tiêu biểu được nhiều nghiên cứu quốc tế nhắc tới là hệ thống tiền di động M-Pesa tại Kenya. Nghiên cứu của Suri và Jack (2016) cho thấy việc sử dụng tiền di động đã giúp nhiều hộ gia đình Kenya nâng cao khả năng ứng phó với các cú sốc tài chính, đồng thời góp phần giảm nghèo trong dài hạn, đặc biệt đối với phụ nữ ở khu vực nông thôn. Nhờ khả năng chuyển tiền nhanh với chi phí thấp, người dân có thể tiếp cận nguồn hỗ trợ tài chính từ người thân hoặc cộng đồng gần như ngay lập tức khi gặp khó khăn, qua đó giảm đáng kể mức độ tổn thương tài chính.
Bên cạnh Kenya, nhiều nền kinh tế mới nổi khác cũng ghi nhận sự phát triển mạnh của hạ tầng thanh toán số. Tại Ấn Độ, hệ thống Thanh toán hợp nhất (UPI) đã thúc đẩy thanh toán điện tử với khối lượng giao dịch tăng nhanh trong những năm gần đây. Theo Cantú và cộng sự (2024), việc phát triển hệ sinh thái thanh toán số gắn với định danh số và tài khoản ngân hàng cơ bản đã góp phần mở rộng khả năng tiếp cận tài chính của hàng triệu người dân, đặc biệt tại khu vực nông thôn. Trong khi đó, Brazil cũng ghi nhận thành công với hệ thống thanh toán nhanh Pix do Ngân hàng Trung ương Brazil triển khai. Chỉ sau thời gian ngắn đi vào hoạt động, Pix đã trở thành phương thức thanh toán phổ biến với chi phí thấp và tốc độ xử lý gần như tức thời, qua đó thúc đẩy mạnh mẽ giao dịch số trong nền kinh tế.
Ngoài vai trò hỗ trợ thanh toán, các nền tảng thanh toán số còn tạo ra lượng dữ liệu tài chính lớn phản ánh hành vi giao dịch và nhu cầu tài chính của người dùng. Theo BIS, dữ liệu giao dịch số có thể giúp các tổ chức tài chính đánh giá chính xác hơn khả năng tài chính và mức độ rủi ro của khách hàng, đặc biệt đối với những người chưa có lịch sử tín dụng chính thức (Cantú và cộng sự, 2024). Điều này mở ra cơ hội phát triển các sản phẩm tín dụng, tiết kiệm và bảo hiểm phù hợp hơn với nhu cầu của từng nhóm khách hàng, từ đó góp phần cải thiện sức khỏe tài chính trong dài hạn.
Ngoài ra, trong các giai đoạn khủng hoảng như đại dịch Covid-19, thanh toán số còn đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì hoạt động kinh tế và hỗ trợ phân phối trợ cấp xã hội nhanh chóng, minh bạch hơn. Điều này cho thấy hạ tầng thanh toán số không chỉ có ý nghĩa về mặt công nghệ mà còn là công cụ quan trọng nhằm tăng cường khả năng chống chịu của nền kinh tế và hộ gia đình trước các cú sốc trong tương lai.
4.2. Tín dụng số và mở rộng khả năng tiếp cận tài chính
Quá trình số hóa tài chính đang tạo ra những thay đổi căn bản đối với hoạt động cấp tín dụng truyền thống. Việc ứng dụng AI, Big Data và các nguồn dữ liệu phi truyền thống cho phép các tổ chức tài chính đánh giá khách hàng nhanh hơn, giảm chi phí vận hành và mở rộng khả năng cung ứng tín dụng tới những nhóm dân cư trước đây khó tiếp cận hệ thống tài chính chính thức.
Theo BIS, việc sử dụng dữ liệu thay thế như lịch sử thanh toán hóa đơn, hành vi giao dịch số, dữ liệu điện thoại di động hoặc dữ liệu thương mại điện tử đang giúp cải thiện đáng kể khả năng đánh giá tín dụng đối với các khách hàng chưa có lịch sử vay vốn chính thức. Điều này đặc biệt có ý nghĩa tại các nền kinh tế mới nổi, nơi phần lớn người dân và doanh nghiệp siêu nhỏ chưa được phục vụ đầy đủ bởi hệ thống ngân hàng truyền thống.
Trong thực tế, nhiều nền tảng tín dụng số đã giúp các hộ gia đình thu nhập thấp và doanh nghiệp nhỏ tiếp cận nguồn vốn thuận lợi hơn mà không cần tài sản bảo đảm hoặc thủ tục phức tạp như trước đây. Việc rút ngắn thời gian xét duyệt và giải ngân không chỉ giúp người dùng đáp ứng kịp thời nhu cầu tài chính ngắn hạn mà còn góp phần giảm phụ thuộc vào tín dụng phi chính thức với chi phí cao và nhiều rủi ro.
Ngoài ra, ứng dụng AI và Big Data còn cho phép các tổ chức tài chính cá nhân hóa sản phẩm tín dụng theo đặc điểm và nhu cầu của từng khách hàng. Thay vì áp dụng cùng một mô hình tín dụng cho mọi đối tượng, các nền tảng số có thể thiết kế hạn mức vay, lịch trả nợ và mức lãi suất phù hợp hơn với khả năng tài chính của người dùng. Điều này có thể góp phần nâng cao hiệu quả phân bổ vốn và hỗ trợ cải thiện sức khỏe tài chính nếu được triển khai minh bạch và có trách nhiệm (Frost và cộng sự, 2024).
Sự phát triển của các mô hình cho vay ngang hàng (P2P Lending), ngân hàng số và tài chính nhúng cũng đang tạo ra hệ sinh thái tài chính linh hoạt hơn cho người dùng cá nhân và doanh nghiệp nhỏ. Tại nhiều quốc gia, các nền tảng số cho phép người bán hàng trực tuyến hoặc lao động tự do tiếp cận vốn dựa trên dòng tiền và dữ liệu giao dịch thực tế thay vì yêu cầu tài sản thế chấp truyền thống. Đây được xem là bước tiến quan trọng trong việc mở rộng cơ hội tài chính cho các nhóm dân cư vốn dễ bị loại khỏi hệ thống tín dụng chính thức.
Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu cũng cho rằng hiệu quả tích cực của tín dụng số đối với sức khỏe tài chính chỉ thực sự bền vững khi đi kèm với cơ chế bảo vệ người tiêu dùng, minh bạch thông tin và nâng cao hiểu biết tài chính của người dùng. Điều này cho thấy tín dụng số vừa là cơ hội mở rộng tài chính toàn diện, vừa đặt ra yêu cầu mới về quản lý và giám sát trong môi trường tài chính số.
4.3. Tiết kiệm, đầu tư số và quản lý tài chính cá nhân
Sự phát triển của các ứng dụng tài chính số đang góp phần thay đổi cách thức quản lý tài chính cá nhân của người dân. Trước đây, việc theo dõi chi tiêu, lập kế hoạch tiết kiệm hay quản lý danh mục đầu tư thường đòi hỏi nhiều thời gian và kiến thức tài chính chuyên sâu. Tuy nhiên, với sự hỗ trợ của AI và dữ liệu số, nhiều ứng dụng hiện nay cho phép người dùng quản lý tài chính thuận tiện hơn thông qua các công cụ phân tích chi tiêu theo thời gian thực, nhắc nhở thanh toán, lập ngân sách tự động và thiết lập mục tiêu tiết kiệm cá nhân.
Theo Cantú và cộng sự (2024), các công cụ tài chính số có thể giúp người dùng hình thành hành vi tài chính tích cực hơn thông qua việc cung cấp thông tin trực quan và phản hồi kịp thời về tình trạng tài chính cá nhân. Việc theo dõi dòng tiền thường xuyên giúp người dùng kiểm soát chi tiêu tốt hơn, hạn chế chi tiêu vượt khả năng tài chính và nâng cao khả năng lập kế hoạch tài chính dài hạn.
Trong lĩnh vực đầu tư, sự phát triển của các nền tảng đầu tư số và dịch vụ tư vấn tài chính tự động đang góp phần giảm đáng kể chi phí tiếp cận thị trường tài chính đối với nhà đầu tư cá nhân. Trước đây, dịch vụ quản lý tài sản chuyên nghiệp thường chỉ dành cho nhóm khách hàng có tài sản lớn. Tuy nhiên, nhờ ứng dụng AI và tự động hóa, nhiều nền tảng hiện có thể cung cấp dịch vụ đầu tư với chi phí thấp hơn và phù hợp với nhiều nhóm khách hàng hơn.
Các thuật toán AI hiện được sử dụng để đánh giá khẩu vị rủi ro, phân bổ tài sản và đề xuất danh mục đầu tư phù hợp với mục tiêu tài chính của từng người dùng. Điều này giúp mở rộng cơ hội tiếp cận các sản phẩm đầu tư và nâng cao khả năng tham gia thị trường tài chính của nhà đầu tư cá nhân. Đồng thời, nhiều ứng dụng còn tích hợp các nội dung giáo dục tài chính, mô phỏng đầu tư và công cụ tư vấn nhằm hỗ trợ người dùng nâng cao hiểu biết tài chính.
Ngoài ra, số hóa tài chính còn thúc đẩy sự phát triển của các sản phẩm tiết kiệm linh hoạt và tài chính vi mô trên nền tảng số. Tại nhiều quốc gia, người dân có thể thực hiện các khoản tiết kiệm nhỏ với chi phí rất thấp thông qua điện thoại di động hoặc ví điện tử. Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với các nhóm thu nhập thấp vốn khó tiếp cận các sản phẩm tài chính truyền thống trước đây.
4.4. Hạ tầng số và thúc đẩy tài chính toàn diện
Sự phát triển của hạ tầng công cộng số (DPI) đang trở thành nền tảng quan trọng cho quá trình chuyển đổi số tài chính tại nhiều quốc gia. Theo BIS, các thành phần cốt lõi của DPI như định danh số, hệ thống thanh toán số và chia sẻ dữ liệu an toàn có thể giúp giảm đáng kể chi phí cung ứng dịch vụ tài chính, đồng thời mở rộng khả năng tiếp cận tài chính đối với người dân và doanh nghiệp nhỏ (Cantú và cộng sự, 2024).
Trong những năm gần đây, nhiều quốc gia đã thúc đẩy xây dựng hệ sinh thái tài chính số dựa trên sự kết hợp giữa định danh số, thanh toán số và tài chính mở. Mô hình này cho phép người dùng chủ động chia sẻ dữ liệu tài chính giữa các tổ chức cung cấp dịch vụ khác nhau nhằm tiếp cận các sản phẩm tài chính phù hợp hơn với nhu cầu và khả năng tài chính của mình.
Theo Frost và cộng sự (2024), tài chính mở có thể góp phần thúc đẩy cạnh tranh, giảm chi phí dịch vụ và nâng cao mức độ cá nhân hóa của sản phẩm tài chính. Thay vì phụ thuộc vào một tổ chức tài chính duy nhất, người dùng có thể so sánh và lựa chọn các sản phẩm tín dụng, tiết kiệm hoặc bảo hiểm phù hợp hơn dựa trên dữ liệu tài chính của chính mình.
Ngoài ra, hạ tầng số còn đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả thực thi chính sách công. Trong đại dịch Covid-19, nhiều quốc gia đã sử dụng thanh toán số và định danh điện tử để chuyển trợ cấp trực tiếp tới người dân một cách nhanh chóng và minh bạch hơn. Điều này cho thấy hạ tầng tài chính số không chỉ hỗ trợ hoạt động thương mại mà còn góp phần nâng cao hiệu quả quản trị công và tăng khả năng chống chịu của nền kinh tế trước các cú sốc lớn.
Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng hiệu quả của hạ tầng số phụ thuộc đáng kể vào mức độ bao trùm và khả năng tiếp cận của người dân. Nếu thiếu chính sách hỗ trợ phù hợp, quá trình số hóa có thể làm gia tăng khoảng cách số giữa các nhóm dân cư. Vì vậy, phát triển hạ tầng tài chính số cần đi kèm với các chính sách bảo vệ người tiêu dùng, nâng cao năng lực số và bảo đảm khả năng tiếp cận công bằng đối với các nhóm yếu thế trong xã hội.
5. Rủi ro và thách thức của số hóa tài chính
5.1. Rủi ro vay nợ quá mức trong môi trường số
Mặc dù tín dụng số giúp mở rộng khả năng tiếp cận tài chính, việc vay vốn quá nhanh và quá dễ dàng cũng có thể làm gia tăng nguy cơ vay nợ quá mức đối với các nhóm người tiêu dùng dễ tổn thương. Các nền tảng cho vay trực tuyến thường sử dụng quy trình phê duyệt tự động với thời gian xử lý rất ngắn, khiến người vay dễ đưa ra quyết định tài chính thiếu cân nhắc.
Mô hình “mua trước, trả sau” phát triển nhanh tại nhiều quốc gia là ví dụ điển hình cho xu hướng này. Việc chia nhỏ các khoản thanh toán có thể tạo cảm giác chi tiêu “ít tốn kém hơn”, từ đó thúc đẩy hành vi tiêu dùng vượt quá khả năng tài chính thực tế của người dùng. Trong trường hợp thiếu minh bạch về lãi suất và nghĩa vụ trả nợ, người vay có thể nhanh chóng rơi vào áp lực tài chính kéo dài.
Đối với các nhóm dân cư có hiểu biết tài chính hạn chế, việc tiếp cận đồng thời nhiều khoản vay số từ các nền tảng khác nhau cũng làm gia tăng nguy cơ mất kiểm soát nợ và suy giảm sức khỏe tài chính trong dài hạn.
5.2. Thiên lệch thuật toán và nguy cơ loại trừ tài chính
Việc sử dụng AI và Big Data trong hoạt động tài chính có thể giúp nâng cao hiệu quả đánh giá khách hàng, song đồng thời cũng đặt ra nhiều lo ngại về tính minh bạch và công bằng của các mô hình thuật toán.
Các hệ thống chấm điểm tín dụng sử dụng dữ liệu phi truyền thống có thể vô tình tạo ra thiên lệch đối với một số nhóm dân cư nhất định nếu dữ liệu đầu vào phản ánh các bất bình đẳng xã hội sẵn có. Trong nhiều trường hợp, người dùng không biết rõ vì sao mình bị từ chối tín dụng hoặc phải chịu mức lãi suất cao hơn.
Ngoài ra, việc phụ thuộc quá lớn vào dữ liệu số cũng có thể khiến những người ít sử dụng công nghệ hoặc thiếu dấu vết dữ liệu số gặp bất lợi trong tiếp cận dịch vụ tài chính. Điều này đặt ra nguy cơ xuất hiện một dạng “loại trừ tài chính số” mới trong nền kinh tế số.
5.3. Gian lận số, lừa đảo trực tuyến và rủi ro an ninh mạng
Sự phát triển nhanh của tài chính số kéo theo sự gia tăng của các hình thức gian lận và lừa đảo trực tuyến ngày càng tinh vi. Các đối tượng lừa đảo có thể lợi dụng mạng xã hội, ứng dụng nhắn tin hoặc các nền tảng giao dịch trực tuyến để giả mạo tổ chức tài chính, đánh cắp thông tin cá nhân hoặc chiếm đoạt tài sản của người dùng.
Theo IOSCO (2024), các nền tảng đầu tư trực tuyến và mạng xã hội đang trở thành môi trường phổ biến cho các hành vi thao túng tâm lý nhà đầu tư cá nhân và phát tán thông tin sai lệch liên quan đến tài sản tài chính, đặc biệt là tài sản mã hóa và các sản phẩm đầu tư rủi ro cao. Trong môi trường số, tốc độ lan truyền thông tin nhanh có thể khiến nhiều nhà đầu tư đưa ra quyết định tài chính dựa trên tâm lý đám đông thay vì đánh giá đầy đủ rủi ro.
Bên cạnh đó, các vụ rò rỉ dữ liệu cá nhân và tấn công mạng đối với tổ chức tài chính cũng làm gia tăng nguy cơ mất an toàn tài chính của người dùng. Khi dữ liệu tài chính ngày càng được số hóa và chia sẻ giữa nhiều nền tảng khác nhau, việc bảo đảm an toàn dữ liệu và quyền riêng tư trở thành vấn đề có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với niềm tin của người dân vào hệ sinh thái tài chính số.
Ngoài thiệt hại trực tiếp về tài chính, các hành vi gian lận số còn có thể làm suy giảm niềm tin vào hệ thống tài chính chính thức, đặc biệt đối với các nhóm dân cư mới tiếp cận dịch vụ tài chính số. Điều này cho thấy phát triển tài chính số cần đi kèm với cơ chế bảo vệ người tiêu dùng hiệu quả và nâng cao nhận thức an toàn số cho người dân.
5.4. Rủi ro đầu tư số và tài sản mã hóa
Sự phát triển của các nền tảng đầu tư trực tuyến và tài sản mã hóa đã mở rộng đáng kể cơ hội tham gia thị trường tài chính cho nhà đầu tư cá nhân. Tuy nhiên, môi trường đầu tư số cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro liên quan đến biến động giá, thiếu minh bạch thông tin và hành vi đầu cơ ngắn hạn.
Các ứng dụng đầu tư hiện nay thường được thiết kế theo hướng đơn giản hóa trải nghiệm người dùng và tăng tính tương tác. Trong một số trường hợp, việc sử dụng các kỹ thuật “trò chơi hóa” như thông báo liên tục, phần thưởng ảo hoặc bảng xếp hạng có thể thúc đẩy người dùng giao dịch thường xuyên hơn và chấp nhận mức độ rủi ro cao hơn mức phù hợp với năng lực tài chính của bản thân (IOSCO, 2024).
Bên cạnh đó, thị trường tài sản mã hóa thường có mức biến động rất lớn và chịu ảnh hưởng mạnh bởi tâm lý đầu cơ. Nhiều nhà đầu tư cá nhân tham gia thị trường này mà chưa có đầy đủ hiểu biết về cơ chế vận hành và rủi ro liên quan. Một số nghiên cứu cho thấy các quyết định đầu tư dựa trên xu hướng mạng xã hội hoặc tâm lý “sợ bỏ lỡ cơ hội” có thể khiến người dùng chịu tổn thất tài chính đáng kể trong thời gian ngắn.
Ngoài rủi ro đối với từng cá nhân, sự phát triển nhanh của các nền tảng tài sản số ngoài khuôn khổ quản lý truyền thống cũng đặt ra thách thức đối với cơ quan quản lý trong việc giám sát thị trường, bảo vệ nhà đầu tư và duy trì ổn định tài chính.
5.5. Khoảng cách số và bất bình đẳng trong tiếp cận tài chính
Mặc dù số hóa tài chính có tiềm năng thúc đẩy tài chính toàn diện, không phải mọi nhóm dân cư đều có khả năng hưởng lợi như nhau từ quá trình này. Khoảng cách về thu nhập, trình độ công nghệ, khả năng tiếp cận Internet và hiểu biết tài chính số có thể tạo ra sự chênh lệch đáng kể trong khả năng sử dụng các dịch vụ tài chính số.
Người cao tuổi, người thu nhập thấp, cư dân khu vực nông thôn hoặc nhóm dân cư có trình độ công nghệ hạn chế thường gặp nhiều khó khăn hơn trong việc tiếp cận và sử dụng các nền tảng tài chính số. Trong khi đó, xu hướng số hóa mạnh mẽ của các tổ chức tài chính có thể khiến các kênh giao dịch truyền thống bị thu hẹp, từ đó làm gia tăng nguy cơ bị bỏ lại phía sau đối với một bộ phận người dân.
Ngoài ra, việc phụ thuộc ngày càng lớn vào dữ liệu số và định danh điện tử cũng có thể tạo ra rào cản mới đối với những người chưa có đầy đủ giấy tờ pháp lý hoặc chưa tham gia sâu vào hệ sinh thái số. Điều này cho thấy tài chính số chỉ thực sự góp phần cải thiện sức khỏe tài chính khi đi kèm với các chính sách hỗ trợ năng lực số và bảo đảm khả năng tiếp cận công bằng giữa các nhóm dân cư.
6. Hàm ý chính sách
Sự phát triển nhanh chóng của số hóa tài chính đang tạo ra những thay đổi đáng kể đối với hành vi tài chính và sức khỏe tài chính của hộ gia đình. Điều này đặt ra yêu cầu hoàn thiện các chính sách quản lý và hỗ trợ phù hợp nhằm phát huy lợi ích của tài chính số, đồng thời hạn chế các rủi ro có thể ảnh hưởng đến ổn định tài chính và phúc lợi của người dân. Từ các phân tích trên, bài viết đề xuất một số hàm ý chính sách sau.
Thứ nhất, trong bối cảnh số hóa tài chính phát triển nhanh và ngày càng tác động sâu rộng tới đời sống kinh tế - xã hội, trọng tâm của chính sách tài chính cần được chuyển dần từ mục tiêu “mở rộng tiếp cận tài chính” sang “cải thiện sức khỏe tài chính” của người dân. Việc gia tăng số lượng tài khoản ngân hàng, người dùng ví điện tử hay quy mô giao dịch số chưa phản ánh đầy đủ chất lượng tài chính của hộ gia đình nếu người dân vẫn dễ tổn thương trước các cú sốc thu nhập, thiếu khả năng tiết kiệm hoặc phải phụ thuộc vào tín dụng ngắn hạn để duy trì chi tiêu. Vì vậy, các cơ quan quản lý cần xây dựng hệ thống chỉ tiêu đánh giá sức khỏe tài chính theo hướng toàn diện hơn, không chỉ dựa trên mức độ tiếp cận dịch vụ tài chính mà còn gắn với khả năng quản lý chi tiêu, kiểm soát nợ, tích lũy tài sản và năng lực chống chịu tài chính của người dân trong dài hạn.
Thứ hai, cùng với quá trình chuyển đổi số, việc tăng cường bảo vệ người tiêu dùng tài chính cần trở thành ưu tiên quan trọng trong hoạch định chính sách. Sự phát triển mạnh của tín dụng số, đầu tư trực tuyến, tài chính nhúng và các nền tảng công nghệ tài chính đang làm xuất hiện nhiều rủi ro mới như vay nợ quá mức, gian lận trực tuyến, lộ lọt dữ liệu cá nhân hay thao túng hành vi tiêu dùng và đầu tư trên môi trường số. Trong bối cảnh đó, khung pháp lý cần được hoàn thiện theo hướng nâng cao tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và quyền kiểm soát dữ liệu của người dùng. Đồng thời, các tổ chức tài chính cần công khai rõ ràng hơn về chi phí, lãi suất, điều kiện sử dụng dịch vụ và các rủi ro có thể phát sinh, qua đó giúp người dùng đưa ra quyết định tài chính phù hợp hơn với khả năng tài chính của bản thân.
Thứ ba, việc ứng dụng AI và Big Data trong hoạt động tài chính cần đi kèm với cơ chế quản trị dữ liệu và giám sát thuật toán chặt chẽ hơn. Dữ liệu thay thế và các mô hình chấm điểm tín dụng mới có thể góp phần mở rộng khả năng tiếp cận tài chính cho những nhóm dân cư chưa có lịch sử tín dụng. Tuy nhiên, nếu thiếu cơ chế kiểm soát phù hợp, các thuật toán cũng có thể tạo ra thiên lệch, làm gia tăng nguy cơ loại trừ tài chính hoặc phân biệt đối xử đối với một số nhóm người dùng. Do đó, cần sớm hoàn thiện khung pháp lý về minh bạch thuật toán, bảo vệ dữ liệu cá nhân và chia sẻ dữ liệu an toàn nhằm bảo đảm sự phát triển công bằng và bền vững của hệ sinh thái tài chính số.
Thứ tư, phát triển hạ tầng công cộng số theo hướng bao trùm cần được xem là nền tảng quan trọng của tài chính số bền vững. Các hệ thống định danh điện tử, thanh toán nhanh, dữ liệu mở và kết nối số có thể giúp giảm chi phí cung ứng dịch vụ tài chính, đồng thời mở rộng cơ hội tiếp cận tài chính đối với người dân và doanh nghiệp nhỏ. Tuy nhiên, nếu thiếu chính sách hỗ trợ phù hợp, quá trình số hóa cũng có thể làm gia tăng khoảng cách số giữa các nhóm dân cư, đặc biệt đối với người cao tuổi, người thu nhập thấp hoặc cư dân khu vực nông thôn. Vì vậy, cùng với đầu tư hạ tầng công nghệ, các quốc gia cần chú trọng bảo đảm khả năng tiếp cận công bằng đối với các dịch vụ tài chính số trong nền kinh tế.
Thứ năm, nâng cao năng lực tài chính số cho người dân sẽ là yếu tố then chốt nhằm bảo đảm quá trình số hóa tài chính mang lại lợi ích thực chất và bền vững. Trong môi trường số, người dùng không chỉ cần kiến thức về tiết kiệm, tín dụng hay đầu tư mà còn phải có khả năng nhận diện rủi ro lừa đảo trực tuyến, bảo vệ dữ liệu cá nhân và đánh giá thông tin tài chính trên mạng xã hội cũng như các nền tảng số. Do đó, giáo dục tài chính số cần được phát triển trở thành một nội dung trọng tâm trong chiến lược tài chính toàn diện quốc gia, đồng thời được triển khai linh hoạt theo từng nhóm đối tượng, đặc biệt là người trẻ, người cao tuổi và các nhóm dân cư dễ bị tổn thương trong quá trình chuyển đổi số.
Tài liệu tham khảo:
1. Almeida, T, A Aristizabal, G Fernandes, F Gomez, N Jaramillo, T Kilvia, B Laurindo, J Léon, G Marcon, R Nogueira, B Reyes and K Tolardo (2024), “Health and financial wellbeing: access beyond credit”, Data Nubank, No 7, June.
2. Alonso, C, T Bhojwani, E Hanedar, D Prihardini, G Uña, K Zhabska (2023), “Stacking up the benefits: lessons from India’s digital journey”, IMF Working Papers, No 78.
3. Araujo, D, B Doornik, J Frost, P Koo Wilkens and A Parada (2026), “’Do you accept Pix?’: the effects of fast payments on firm external finance”, mimeo.
4. Aurazo, J, C Franco, J Frost and J McIntosh (2025), “Fast payments and financial inclusion in Latin America and the Caribbean”, BIS Papers, No 153, March.
5. Babina, T, S Bahaj G Buchak, F De Marco, A Foulis, W Gornall, F Mazzola and T Yu (2025), “Customer data access and fintech entry: Early evidence from open banking”, Journal of Financial Economics, Vol 169, July.
6. BCBS (Basel Committee on Banking Supervision) (2023), Digital fraud and banking: supervisory and financial stability implications, November.
7. Beck, T, L Gambacorta, Y Huang, Z Li and H Qiu (2022), “BigTech, QR Code payments and financial inclusion”, BIS Working Papers, No 1011, May.
8. Berg, T, A Fuster and M Puri (2022), “Fintech lending”, Annual Review of Financial Economics, Vol 14.
9. BIS (Bank for International Settlements) (2019), “BigTech in finance: opportunities and risks”, Annual Economic Report 2019, Chapter III, June.
10. BIS (2024), “Artificial intelligence and the economy: implications for central banks”, Annual Economic Report 2024, Chapter III, June.
11. BIS (2025), Digitalisation and innovation - opportunities and risks for financial health.
12. Bohnenkamp, J, A Ismail, J Frost and V Shreeti (2025), “The impact of digital finance channels on savings and investment in South Africa”, mimeo.
13. Brailovskaya, V, P Dupas and J Robinson (2024), “Is digital credit filling a hole or digging a hole? Evidence from Malawi”, The Economic Journal, Vol 134, No 658.
14. Cantú, C, J Frost, T Goel and J Prenio (2024), “From financial inclusion to financial health”, BIS Bulletin, No 85, March.
15. CBK (Central Bank of Kenya) (2022), “Digital Credit Providers Regulations”, Kenya Gazette, supplement, No 45, March.
16. CFI (Center for Financial Inclusion) (2024), Responsible DPI for improving outcomes beyond inclusion, June.
17. Ehrentraud, J, D Garcia Ocampo and C Quevedo Vega (2020), “Regulating fintech financing: digital banks and fintech platforms”, FSI Insights on policy implementation, No 27, August.
18. Ehrentraud, J, S Mure, E Noble and R Zamil (2024), “Safeguarding the financial system’s spare tyre: regulating non-bank retail lenders in the digital era”, FSI Insights on policy implementation, No 56, March.
19. ESMA (European Securities and Markets Authority) (2025), Using artificial intelligence for investing: what you should consider, March.
20. eToro (2023), One in ten retail investors using ChatGPT-style AI to help pick and manage investments, press release, 27 July.
21. FCCPC (Federal Competition and Consumer Protection Commission) (2025), “Digital, Electronic, Online, or Non-traditional Consumer Lending Regulations”, Federal Republic of Nigeria Official Gazette, Vol 112, July.
22. Frost, J, L Gambacorta, Y Huang, H S Shin and P Zbinden (2019), “BigTech and the changing structure of financial intermediation”, Economic Policy, Vol 34, No 100.
23. Frost, J, P Koo Wilkens, A Kosse, V Shreeti and C Velásquez (2024), “Fast payments: design and adoption”, BIS Quarterly Review, March.
24. Gambacorta, L, Y Huang, Z Li, H Qiu and S Chen (2023), “Data versus collateral”, Review of Finance, Vol 27, No 2.
Xuân Mai - Hà Nội
