Căng thẳng tài chính của sinh viên trong bối cảnh chuyển đổi số: Thách thức và hàm ý quản trị

Tóm tắt: Bài viết thông qua phương pháp tổng quan hệ thống chỉ ra rằng, căng thẳng tài chính kỹ thuật số là hệ quả của sự tương tác giữa các yếu tố công nghệ như tính tiện lợi của thanh toán di động và áp lực từ mạng xã hội, các yếu tố hành vi cá nhân như kiến thức tài chính kỹ thuật số và thái độ với nợ, cùng các yếu tố kinh tế - xã hội - nhân khẩu học. Căng thẳng tài chính kỹ thuật số gây ra những tác động tiêu cực đến kết quả học tập, sức khỏe tâm lý và hành vi xã hội của sinh viên. Bài viết cũng thảo luận các cơ chế đối phó, bao gồm chiến lược cá nhân, can thiệp kỹ thuật số và vai trò của hỗ trợ xã hội, đồng thời đề xuất các hàm ý chính sách cho các bên liên quan.

Từ khóa: Căng thẳng tài chính kỹ thuật số, chuyển đổi số, sinh viên, sức khỏe tâm thần, tài chính kỹ thuật số.

STUDENT FINANCIAL STRESS IN THE CONTEXT OF DIGITAL TRANSFORMATION:
CHALLENGES AND MANAGERIAL IMPLICATIONS

Abstract: This article, through a systematic literature review, reveals that digital financial stress arises from the interplay of technological factors, such as the convenience of mobile payments and social media pressure, individual behavioral factors, including digital financial literacy and attitudes toward debt, as well as socio-economic and demographic characteristics. Digital financial stress exerts adverse effects on students’ academic performance, psychological well-being, and social behaviors. The article also discusses coping mechanisms, encompassing individual strategies, digital interventions, and the role of social support, while offering policy implications for relevant stakeholders.

Keywords: Digital financial stress, digital transformation, university students, mental health, financial technology.

Ảnh minh họa (Nguồn: Internet)

1. Giới thiệu

Sự phát triển của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đã tạo ra một cuộc chuyển đổi sâu rộng trong lĩnh vực tài chính, đánh dấu sự bùng nổ của công nghệ tài chính (Fintech). Các công cụ như ngân hàng di động, ứng dụng thanh toán, ví điện tử và các nền tảng thương mại điện tử đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống hàng ngày. Đặc biệt, với thế hệ trẻ, những người sinh ra và lớn lên trong môi trường số, việc tiếp nhận và sử dụng các dịch vụ này diễn ra một cách tự nhiên và nhanh chóng. Sinh viên, với khả năng thích ứng công nghệ nhanh nhạy và nhu cầu giao dịch linh hoạt, là nhóm đối tượng tích cực nhất trong việc sử dụng các dịch vụ tài chính kỹ thuật số. Tuy nhiên, sự tiện lợi vượt trội này cũng đi kèm với những thách thức và áp lực mới, hình thành một dạng căng thẳng tâm lý đặc thù được gọi là căng thẳng tài chính kỹ thuật số.

Khác với căng thẳng tài chính truyền thống vốn chỉ xoay quanh các vấn đề hữu hình như nợ học phí, chi phí thuê nhà hay giá cả sinh hoạt, căng thẳng tài chính kỹ thuật số là một hiện tượng đa diện hơn, bao gồm các áp lực tâm lý và hành vi phát sinh từ việc quản lý tài chính trong một môi trường số hóa toàn diện (Teng, Xia và He, 2025). Căng thẳng tài chính kỹ thuật số không chỉ liên quan đến việc sử dụng các ứng dụng ngân hàng, thanh toán mà còn chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ các yếu tố phi vật chất nhưng có tác động mạnh mẽ. Chẳng hạn như việc tiếp xúc với thông tin sai lệch về các cơ hội đầu tư “siêu lợi nhuận” trên mạng xã hội, áp lực từ việc so sánh lối sống của bản thân với bạn bè qua các bài đăng trực tuyến, và nguy cơ rơi vào vòng xoáy chi tiêu quá mức do sự tiện lợi gần như tức thời của các phương thức thanh toán không dùng tiền mặt (Ramsden và Talbot, 2025; An và cộng sự, 2025).

Việc nghiên cứu vấn đề này ngày càng trở nên cấp thiết trong bối cảnh hiện nay. Sinh viên vốn là một nhóm dân số đặc biệt nhạy cảm và dễ bị tổn thương do các yếu tố như nguồn lực tài chính hạn hẹp, gánh nặng nợ nần gia tăng, đồng thời chịu sự ảnh hưởng lớn từ môi trường bạn bè và mạng xã hội (Bennett, Heron, Kidger và Linton, 2023). Các nghiên cứu gần đây đã chỉ ra một xu hướng đáng báo động về sự gia tăng lo âu tài chính và việc sử dụng các công cụ kỹ thuật số một cách thiếu kiểm soát trong cộng đồng sinh viên. Điều này đòi hỏi phải có những can thiệp kịp thời và phù hợp để hỗ trợ sức khỏe tinh thần và sự an toàn tài chính cho sinh viên (Danahy, Loibl, Montalto và Lillard, 2024). Hiện tượng này không chỉ dừng lại ở việc gây ra những cảm xúc tiêu cực mà còn có tác động trực tiếp và tiêu cực đến kết quả học tập, khả năng tập trung, và thậm chí là quyết định tiếp tục hay từ bỏ con đường học vấn của sinh viên (Smathers, Chapman, Deringer và Grieb, 2024).

2. Cơ sở lý thuyết

Để hiểu rõ bản chất của căng thẳng tài chính kỹ thuật số, cần phải xem xét qua lăng kính của nhiều lý thuyết liên ngành, từ tâm lý học, giáo dục đến tài chính và công nghệ. Khung lý thuyết của bài viết được xây dựng dựa trên sự tương tác năng động của các yếu tố chính: Vai trò hai mặt của công cụ kỹ thuật số, tầm quan trọng của kiến thức tài chính kỹ thuật số như một biến trung gian, ảnh hưởng điều tiết của các yếu tố văn hóa - xã hội, sự nổi lên của các phương pháp can thiệp kỹ thuật số.

Thứ nhất, các công cụ tài chính kỹ thuật số được nhìn nhận như một “con dao hai lưỡi”, vừa là nguồn lực hỗ trợ vừa là tác nhân gây căng thẳng. Theo lý thuyết đối phó với căng thẳng, các cá nhân sử dụng các nguồn lực sẵn có để quản lý các tình huống áp lực. Trong bối cảnh này, các ứng dụng ngân hàng di động, Fintech và mạng xã hội đóng vai trò là nguồn lực đối phó, giúp sinh viên quản lý tài chính, tiếp cận thông tin và tìm kiếm sự hỗ trợ một cách nhanh chóng và thuận tiện (Zhang và Fan, 2023).

Tuy nhiên, chính những công cụ này lại có thể trở thành tác nhân khuếch đại căng thẳng. Lý thuyết kinh tế học hành vi chỉ ra rằng, sự tiện lợi của thanh toán di động làm giảm “nỗi đau thanh toán”, khiến cho hành vi chi tiêu trở nên bốc đồng và ít được cân nhắc hơn, dễ dẫn đến nợ nần chồng chất (An và cộng sự, 2025). Tương tự, theo lý thuyết so sánh xã hội, các nền tảng mạng xã hội như TikTok, tuy mang lại sự giải tỏa tạm thời, lại liên tục đẩy người dùng vào trạng thái so sánh bản thân với người khác, thúc đẩy hành vi gây nghiện và làm gia tăng lo âu (Ramsden và Talbot, 2025). Hơn nữa, việc tiếp xúc với thông tin sai lệch về tài chính trên các nền tảng này cũng làm tăng tính dễ bị tổn thương của sinh viên, một hiện tượng có thể được giải thích qua lý thuyết truyền thông và lan truyền thông tin (Bahl, Chang, và McKay, 2021).

Thứ hai, kiến thức tài chính kỹ thuật số được xác định là một biến trung gian quan trọng, kết nối giữa việc sử dụng công nghệ và kết quả tâm lý. Kiến thức tài chính kỹ thuật số không chỉ đơn thuần là khả năng sử dụng các công cụ công nghệ mà còn bao gồm kiến thức để đưa ra các quyết định tài chính sáng suốt trong môi trường số. Tuy nhiên, các nghiên cứu cho thấy, kiến thức tài chính kỹ thuật số không phải là một yếu tố bảo vệ tuyệt đối. Thay vì tác động trực tiếp làm giảm căng thẳng, kiến thức tài chính kỹ thuật số chủ yếu ảnh hưởng đến hành vi tài chính. Hiệu quả của kiến thức tài chính kỹ thuật số còn phụ thuộc rất nhiều vào các yếu tố tâm lý khác như thái độ đối với nợ, kỹ năng quản lý tài chính cá nhân, mức độ tự chủ và bối cảnh văn hóa - xã hội (Chhillar, Sharma, và Arora, 2025). Một sinh viên có thể có kiến thức tài chính kỹ thuật số cao nhưng nếu thiếu kỹ năng tự kiểm soát hoặc có thái độ chấp nhận rủi ro cao, họ vẫn có thể đối mặt với căng thẳng tài chính nghiêm trọng.

Thứ ba, các yếu tố văn hóa và nhân khẩu học đóng vai trò điều tiết mạnh mẽ, quyết định mức độ ảnh hưởng của căng thẳng. Tình trạng kinh tế - xã hội, giới tính, tình trạng sinh viên (trong nước hay quốc tế) và nền tảng văn hóa đều định hình cách sinh viên trải nghiệm và đối phó với căng thẳng. Sinh viên có tình trạng kinh tế - xã hội thấp, sinh viên quốc tế và các nhóm thiểu số thường phải đối mặt với mức độ căng thẳng cao hơn do việc tiếp cận với mạng lưới hỗ trợ xã hội hạn chế và cơ hội việc làm khó khăn hơn (Russell và cộng sự, 2025; Larbi và cộng sự, 2022). Giới tính cũng là một yếu tố điều tiết quan trọng. Các nghiên cứu chỉ ra rằng, sinh viên nữ không chỉ có xu hướng báo cáo mức độ lo âu cao hơn mà còn sử dụng các chiến lược đối phó tập trung vào cảm xúc nhiều hơn so với nam giới, điều này có thể do các chuẩn mực xã hội về vai trò giới (Ghorab và cộng sự, 2023; Malkina và Rogachev, 2018).

Cuối cùng, sự phát triển của công nghệ cũng mở ra các hướng can thiệp kỹ thuật số mới. Các hành vi tư vấn trực tuyến và liệu pháp nhận thức - hành vi qua Internet đang nổi lên như những công cụ tiềm năng để giảm thiểu căng thẳng (Garg và James, 2025). Những can thiệp này dựa trên nguyên tắc cung cấp các kỹ năng tự điều chỉnh cảm xúc và nhận thức một cách dễ tiếp cận. Tuy nhiên, chúng cũng đối mặt với những thách thức không nhỏ liên quan đến tỉ lệ tham gia, sự gắn kết của người dùng và tính cá nhân hóa, những vấn đề cố hữu trong các can thiệp sức khỏe kỹ thuật số (Karhiy và cộng sự, 2023; Modrego-Alarcón, López-del-Hoyo, García-Campayo và cộng sự, 2021). Do đó, việc thiết kế các can thiệp hiệu quả đòi hỏi phải giải quyết cả hai khía cạnh: Công nghệ và tâm lý con người.

3. Phương pháp nghiên cứu

Để đạt được mục tiêu đề ra, bài viết này sử dụng phương pháp tổng quan hệ thống. Đây là một phương pháp nghiên cứu khoa học chặt chẽ, cho phép tổng hợp, đánh giá và phân tích tất cả các bằng chứng thực nghiệm có liên quan đến một câu hỏi nghiên cứu cụ thể. Phương pháp này được lựa chọn vì giúp giảm thiểu sự thiên vị bằng cách xác định, đánh giá và tổng hợp các nghiên cứu một cách có hệ thống và minh bạch, từ đó tạo ra một bức tranh toàn cảnh, khách quan về chủ đề nghiên cứu.

Quá trình phân tích dữ liệu được thực hiện thông qua phương pháp phân tích theo chủ đề - một phương pháp định tính phổ biến để xác định, phân tích và báo cáo các mẫu hình (chủ đề) trong dữ liệu. Quá trình này được tiến hành theo các bước có hệ thống. Đầu tiên, tất cả các tóm tắt và nội dung chính của các bài viết được đọc kỹ nhiều lần để làm quen với dữ liệu và xác định các ý tưởng, khái niệm và kết quả cốt lõi. Sau đó, các thông tin này được mã hóa một cách có hệ thống và phân loại vào các nhóm chủ đề lớn, bám sát các câu hỏi nghiên cứu đã đề ra. Các chủ đề chính được xác định bao gồm: (1) Nguyên nhân gây căng thẳng tài chính kỹ thuật số, bao gồm vai trò của công nghệ, kiến thức và các yếu tố xã hội; (2) Tác động của căng thẳng lên sinh viên, trên các phương diện học tập, tâm lý và hành vi; (3) Cơ chế đối phó và các hệ thống hỗ trợ, bao gồm chiến lược cá nhân, can thiệp kỹ thuật số và hỗ trợ xã hội.

4. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

4.1. Các nguyên nhân của căng thẳng tài chính kỹ thuật số

Kết quả phân tích cho thấy căng thẳng tài chính kỹ thuật số không phải là một hiện tượng đơn lẻ mà là kết quả của sự tương tác giữa các yếu tố công nghệ, hành vi cá nhân, xã hội và nhân khẩu học.

Vai trò của các công cụ tài chính kỹ thuật số và nền tảng mạng xã hội

Các công cụ kỹ thuật số thể hiện rõ vai trò hai mặt của mình. Một mặt, chúng là công cụ hỗ trợ đắc lực. Ngân hàng di động và các ứng dụng Fintech giúp sinh viên, đặc biệt là những người đang gặp khó khăn tài chính, có thể quản lý giao dịch và theo dõi chi tiêu một cách linh hoạt, từ đó có thể xem như một chiến lược đối phó (Zhang và Fan, 2023). Tuy nhiên, mặt trái của sự tiện lợi này là rất rõ ràng và có tác động mạnh mẽ hơn. Sự thuận tiện của thanh toán di động, với khả năng hoàn tất giao dịch chỉ qua vài thao tác đơn giản, làm giảm cảm giác mất mát khi chi tiêu (payment pain) - một rào cản tâm lý quan trọng giúp cá nhân kiểm soát hành vi chi tiêu. Điều này dẫn đến hành vi chi tiêu bốc đồng, mua sắm không có kế hoạch và tích tụ nợ nần không mong muốn, từ đó làm gia tăng lo âu và căng thẳng (An và cộng sự, 2025).

Mạng xã hội, một phần không thể thiếu trong đời sống sinh viên, cũng là một nguồn gây căng thẳng đáng kể. Các nền tảng như TikTok... có thể tạo ra một không gian giải trí tạm thời, đồng thời lại thúc đẩy các hành vi gây nghiện và so sánh xã hội không ngừng. Sinh viên liên tục tiếp xúc với hình ảnh về lối sống xa hoa, những chuyến du lịch đắt tiền hay các món đồ hiệu của bạn bè, dẫn đến cảm giác tự ti, không hài lòng với hoàn cảnh của bản thân và áp lực phải chi tiêu để “bằng bạn, bằng bè” (Ramsden và Talbot, 2025).

Hơn nữa, mạng xã hội còn là mảnh đất màu mỡ cho thông tin sai lệch về tài chính. Các thông tin về những cơ hội làm giàu nhanh chóng, các dự án đầu tư rủi ro cao được quảng cáo một cách hấp dẫn có thể khiến sinh viên, những người thiếu kinh nghiệm, đưa ra các quyết định sai lầm. Sinh viên quốc tế, do rào cản ngôn ngữ và văn hóa, đặc biệt dễ bị ảnh hưởng bởi các thông tin sai lệch này, làm tăng thêm sự hoang mang và căng thẳng (Bahl, Chang và McKay, 2021). Áp lực từ bạn bè và hội chứng sợ bỏ lỡ (FOMO) cũng là động lực mạnh mẽ thúc đẩy việc chia sẻ thông tin thiếu kiểm chứng, góp phần làm trầm trọng thêm tình hình.

Kiến thức tài chính kỹ thuật số và hành vi

Một phát hiện quan trọng và có phần phản trực giác là kiến thức tài chính kỹ thuật số không thể giải quyết mọi vấn đề. Dù kiến thức tài chính kỹ thuật số cao giúp cải thiện hành vi quản lý tài chính, không trực tiếp làm giảm mức độ căng thẳng (Chhillar, Sharma và Arora, 2025). Căng thẳng thường liên quan nhiều hơn đến các yếu tố tâm lý như thái độ đối với nợ và nhận thức về an ninh tài chính trong tương lai. Ví dụ, một sinh viên có thể rất am hiểu về các công cụ đầu tư kỹ thuật số nhưng nếu họ có thái độ tiêu cực cố hữu với nợ hoặc luôn bi quan về khả năng tài chính của mình trong tương lai, họ vẫn cảm thấy lo âu (Perry và cộng sự, 2024). Điều này cho thấy các chương trình giáo dục tài chính không nên chỉ tập trung vào việc cung cấp kiến thức kỹ thuật mà cần chú trọng đến việc xây dựng thái độ lành mạnh, kỹ năng kiểm soát cảm xúc và sự tự tin vào năng lực tài chính của bản thân.

Các yếu tố kinh tế xã hội và nhân khẩu học

Các yếu tố này đóng vai trò quyết định trong việc định hình mức độ tính dễ bị tổn thương của sinh viên. Sinh viên có tình trạng kinh tế - xã hội thấp phải đối mặt với căng thẳng lớn hơn do thiếu sự hỗ trợ tài chính từ gia đình và hạn chế về cơ hội việc làm để có thêm thu nhập (Russell và cộng sự, 2025). Đối với họ, các ứng dụng tài chính di động đơn thuần không thể giải quyết được gốc rễ của vấn đề là sự thiếu hụt nguồn lực.

Giới tính cũng là một biến số quan trọng. Các nghiên cứu nhất quán cho thấy sinh viên nữ thường báo cáo mức độ lo âu kỹ thuật số và căng thẳng tài chính cao hơn nam giới (Ghorab và cộng sự, 2023; Nasir và cộng sự, 2024). Điều này có thể được giải thích bởi sự khác biệt trong cách xã hội hóa về vai trò giới, áp lực xã hội và cả sự khác biệt trong các chiến lược đối phó. Sinh viên quốc tế là một nhóm đặc biệt dễ bị tổn thương khác. Một nghiên cứu so sánh cho thấy sinh viên quốc tế tại Trung Quốc trải qua mức độ lo âu tài chính cao hơn đáng kể so với sinh viên quốc tế tại Hoa Kỳ, có thể do sự khác biệt về hệ thống hỗ trợ xã hội, rào cản văn hóa, chính sách thị thực và chi phí sinh hoạt (Larbi và cộng sự, 2022).

Bảng 1 trình bày một số yếu tố chính gây căng thẳng tài chính kỹ thuật số ở sinh viên.

Bảng 1: Một số yếu tố chính gây căng thẳng tài chính kỹ thuật số ở sinh viên

Nguồn: Tổng hợp của tác giả

4.2. Các biểu hiện và tác động của căng thẳng tài chính kỹ thuật số

Căng thẳng tài chính kỹ thuật số không chỉ là một trạng thái tâm lý thoáng qua mà còn gây ra những hậu quả nặng nề và có thể đo lường được đối với đời sống học tập và cá nhân của sinh viên, tạo ra một vòng luẩn quẩn khó thoát.

Tác động đến kết quả học tập và khả năng duy trì việc học

Đây là một trong những hệ quả rõ ràng và đáng lo ngại nhất. Nhiều nghiên cứu đã tìm thấy mối tương quan mạnh mẽ và nhất quán giữa mức độ căng thẳng tài chính và kết quả học tập kém hơn. Điều này thể hiện qua điểm trung bình (GPA) thấp và tỉ lệ bỏ học hoặc phải tạm dừng việc học cao hơn (Ogbuagu và cộng sự, 2025; Smathers, Chapman, Deringer và Grieb, 2024). Căng thẳng cũng làm suy giảm mức độ tập trung, trí nhớ và khả năng giải quyết vấn đề - những kỹ năng quan trọng cho việc học tập hiệu quả. Sinh viên phải dành một phần lớn năng lượng tinh thần để lo lắng về việc làm thế nào để trả các hóa đơn, trang trải chi phí cho tài liệu học tập và cân bằng giữa việc học và làm thêm, dẫn đến việc không thể dành toàn bộ tâm trí cho việc học (Ogbuagu và cộng sự, 2025).

Phản ứng tâm lý và hành vi

Về mặt tâm lý, căng thẳng tài chính kỹ thuật số biểu hiện rõ rệt qua một loạt các triệu chứng tiêu cực như lo âu, trầm cảm, rối loạn giấc ngủ và suy giảm sức khỏe tổng thể (Richardson, Elliott, Roberts và Jansen, 2017). Sự xuất hiện của các thang đo chuyên biệt như Thang đo Căng thẳng Kỹ thuật số (Digital Stress Scale), đã được kiểm chứng ở Trung Quốc và các khu vực khác, cho phép đo lường các khía cạnh đa dạng của loại căng thẳng này, bao gồm áp lực phải luôn kết nối và sẵn sàng, lo lắng về sự chấp thuận của người khác trên mạng xã hội và nỗi sợ bỏ lỡ thông tin quan trọng (Xie và cộng sự, 2023). Các đặc điểm tính cách cá nhân và khả năng phục hồi đóng vai trò trung gian quan trọng trong các phản ứng này. Sinh viên có khả năng phục hồi tốt hơn, có sự lạc quan và tự tin vào bản thân thường ít bị ảnh hưởng tiêu cực hơn bởi căng thẳng và có khả năng phục hồi nhanh hơn sau những khó khăn (Tan và cộng sự, 2021).

Sự khác biệt về giới tính và văn hóa trong tác động

Tác động của căng thẳng không đồng đều ở mọi nhóm sinh viên. Sinh viên nữ không chỉ báo cáo mức độ lo âu kỹ thuật số cao hơn mà còn có xu hướng biểu hiện sự cáu kỉnh và có những suy nghĩ tiêu cực lặp đi lặp lại nhiều hơn khi đối mặt với căng thẳng (Ruiz-Camacho và Gozalo, 2025). Bối cảnh văn hóa cũng ảnh hưởng đến cách sinh viên trải nghiệm và đối phó với căng thẳng, nhấn mạnh sự cần thiết của các can thiệp nhạy cảm về văn hóa, không thể áp dụng một mô hình chung cho tất cả (Malkina và Rogachev, 2018). Hơn nữa, căng thẳng tài chính còn dẫn đến những hệ lụy xã hội nghiêm trọng như cảm giác bị cô lập và xấu hổ. Điều này đặc biệt đúng với sinh viên quốc tế - những người thường cảm thấy khó khăn khi chia sẻ vấn đề của mình với bạn bè do sợ bị đánh giá hoặc không được thấu hiểu (Moore và cộng sự, 2021). Bảng 2 trình bày các tác động chính của căng thẳng tài chính kỹ thuật số đối với sinh viên.

Bảng 2: Các tác động chính của căng thẳng tài chính kỹ thuật số đối với sinh viên

Nguồn: Tổng hợp của tác giả

4.3. Cơ chế đối phó với căng thẳng tài chính kỹ thuật số và các hệ thống hỗ trợ

Đối mặt với những áp lực đa dạng, sinh viên đã phát triển nhiều chiến lược đối phó khác nhau. Song song đó, các can thiệp kỹ thuật số và hệ thống hỗ trợ xã hội cũng đang nổi lên như những nguồn lực quan trọng.

Các chiến lược đối phó tập trung vào vấn đề và cảm xúc

Thứ nhất, chiến lược tập trung vào vấn đề (problem-focused coping), bao gồm các hành động chủ động nhằm thay đổi hoặc giải quyết trực tiếp nguồn gốc của căng thẳng. Các hành động này có thể là lập kế hoạch chi tiêu chi tiết, tìm kiếm thông tin về học bổng hoặc việc làm thêm và tìm kiếm sự hỗ trợ cụ thể từ các dịch vụ của trường. Các nghiên cứu cho thấy chiến lược này có ảnh hưởng tích cực đến kết quả học tập và sự hài lòng với cuộc sống, vì giúp giải quyết được gốc rễ của vấn đề (Zepp, Potter, Haselwood và Britt-Lutter, 2018).

Thứ hai, chiến lược tập trung vào cảm xúc (emotion-focused coping), nhằm mục đích điều chỉnh các phản ứng cảm xúc tiêu cực gây ra bởi căng thẳng. Các hành động này bao gồm tự xoa dịu (ví dụ như xem phim, nghe nhạc), nhìn nhận lại vấn đề theo hướng tích cực hơn hoặc chia sẻ cảm xúc với người khác. Chiến lược này giúp giảm bớt sự khó chịu về mặt cảm xúc trong ngắn hạn nhưng không nhất thiết tác động trực tiếp đến kết quả học tập hay giải quyết được vấn đề tài chính (Mozid, 2022). Việc lựa chọn chiến lược nào phụ thuộc vào tính cách của cá nhân và bối cảnh cụ thể của tình huống.

Các can thiệp kỹ thuật số về chánh niệm và tư vấn

Các can thiệp kỹ thuật số đang cho thấy nhiều hứa hẹn trong việc cung cấp hỗ trợ sức khỏe tâm thần một cách linh hoạt và dễ tiếp cận. Các chương trình giảm căng thẳng dựa trên tâm thức (Mindfulness-Based Stress Reduction - MBSR) được cung cấp qua các ứng dụng kỹ thuật số đã được chứng minh là có hiệu quả trong việc giảm căng thẳng, lo âu và trầm cảm, với kết quả tương đương với các hình thức trị liệu trực tiếp. Tuy nhiên, chúng phải đối mặt với một thách thức lớn là tỉ lệ tuân thủ và duy trì tham gia của người dùng thường rất thấp (Garg và James, 2025).

Để giải quyết vấn đề này, các nghiên cứu cho thấy các can thiệp có sự hướng dẫn từ chuyên gia thường mang lại kết quả tốt hơn so với việc người dùng tự học. Một phát hiện thú vị và đầy tiềm năng là việc ứng dụng công nghệ người ảo (virtual human - VR) trong trị liệu có thể giúp tăng cường sự tuân thủ của sinh viên, có thể tạo ra cảm giác tương tác mà không có áp lực bị phán xét (Karhiy và cộng sự, 2023). Tương tự, tư vấn nhận thức - hành vi qua Internet cũng là một giải pháp thay thế khả thi và hiệu quả cho tư vấn truyền thống, đặc biệt là khi các rào cản về địa lý hoặc thời gian là một vấn đề.

Vai trò của hỗ trợ xã hội từ bạn bè và gia đình

Hỗ trợ xã hội được xem là một “vùng đệm” cực kỳ quan trọng, giúp giảm thiểu tác động tiêu cực của căng thẳng. Sự hỗ trợ từ bạn bè và gia đình, đặc biệt là hỗ trợ về mặt tinh thần như sự lắng nghe, thấu cảm và động viên, đóng vai trò then chốt trong việc giúp sinh viên đối phó với lo âu, nhất là trong các giai đoạn khủng hoảng như đại dịch Covid-19 (Kim và Jeong, 2018). Các chương trình hỗ trợ đồng đẳng (peer support) trong trường đại học cũng được chứng minh là rất có hiệu quả. Việc tạo ra các không gian an toàn để sinh viên chia sẻ kinh nghiệm và học hỏi lẫn nhau không chỉ giúp giảm cảm giác cô đơn mà còn thúc đẩy kết nối xã hội và nâng cao sức khỏe tinh thần (Hyseni Duraku và cộng sự, 2025). Ở cấp độ lớp học, sự hỗ trợ từ giáo viên và bạn học cũng góp phần cải thiện khả năng đối phó và thành tích học tập của sinh. Tuy nhiên, một trong những rào cản lớn nhất đối với hiệu quả của các can thiệp và việc tìm kiếm sự hỗ trợ là sự hạn chế về thời gian và lịch trình bận rộn của sinh viên, một yếu tố cần được cân nhắc khi thiết kế các chương trình hỗ trợ. Bảng 3 trình bày tóm tắt các cơ chế đối phó và can thiệp đối với căng thẳng tài chính kỹ thuật số.

Bảng 3: Các cơ chế đối phó và can thiệp đối với căng thẳng tài chính kỹ thuật số

Nguồn: Tổng hợp của tác giả

5. Kết luận và một số hàm ý chính sách

Tổng hợp các kết quả nghiên cứu đã cho thấy một bức tranh đa chiều về căng thẳng tài chính kỹ thuật số ở sinh viên, khẳng định rằng, đây không còn là một vấn đề đơn lẻ về tiền bạc mà đã trở thành một hiện tượng giao thoa giữa công nghệ, tâm lý học và bối cảnh xã hội. Các công cụ tài chính kỹ thuật số dù mang lại nhiều tiện ích nhưng lại tiềm ẩn nguy cơ làm trầm trọng thêm căng thẳng thông qua việc thúc đẩy chi tiêu quá mức và tạo ra các áp lực xã hội mới. Kiến thức tài chính kỹ thuật số là một điều kiện cần nhưng chưa đủ; đồng thời hiệu quả của nó phụ thuộc vào thái độ, kỹ năng tự quản lý và các yếu tố tâm lý khác.

Tác động của căng thẳng tài chính rất lớn, ảnh hưởng tiêu cực đến kết quả học tập, sức khỏe tâm thần và sự hòa nhập xã hội của sinh viên, đặc biệt là các nhóm dễ bị tổn thương như sinh viên nữ, sinh viên có thu nhập thấp và sinh viên quốc tế. Mặc dù sinh viên đã tự phát triển nhiều cơ chế đối phó và các can thiệp kỹ thuật số mới cho thấy nhiều hứa hẹn, vẫn còn đó những thách thức về tính hiệu quả, sự tuân thủ và khả năng tiếp cận. Từ những kết luận này, tác giả rút ra một số hàm ý chính sách quan trọng, đòi hỏi sự phối hợp hành động từ nhiều phía như sau:

Đối với các cơ quan quản lý

Các cơ quan quản lý cần ban hành các chính sách thúc đẩy sự công bằng của thuật toán và quản trị có đạo đức trong các dịch vụ tài chính kỹ thuật số để bảo vệ người tiêu dùng, đặc biệt là giới trẻ, khỏi các hành vi khai thác hoặc các rủi ro không đáng có (Teng, Xia và He, 2025). Cần có sự đầu tư và hỗ trợ cho các nghiên cứu theo chiều dọc để theo dõi diễn biến của căng thẳng theo thời gian, cũng như phát triển các công cụ đo lường nhạy cảm về văn hóa để hiểu rõ hơn về sự khác biệt giữa các nhóm dân số.

Đối với các tổ chức giáo dục

Các tổ chức giáo dục như trường học nên tích hợp các chương trình giáo dục tài chính và đào tạo kiến thức kỹ thuật số vào chương trình giảng dạy chính khóa hoặc ngoại khóa. Tuy nhiên, các chương trình này cần được thiết kế một cách cẩn trọng để không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn giúp xây dựng thái độ tích cực, kỹ năng quản lý cảm xúc, tránh gây ra lo âu không cần thiết bằng cách tập trung quá nhiều vào rủi ro. Các dịch vụ hỗ trợ trong trường, bao gồm cả tư vấn tài chính và hỗ trợ sức khỏe tâm thần cần phải được quảng bá rộng rãi và đảm bảo dễ tiếp cận, không có rào cản. Việc tích hợp các can thiệp kỹ thuật số như ứng dụng chánh niệm hay nền tảng tư vấn trực tuyến với các hệ thống hỗ trợ truyền thống có thể tạo ra một mô hình hỗ trợ linh hoạt và toàn diện. Đặc biệt, cần có sự quan tâm và các chính sách hỗ trợ có mục tiêu dành cho các nhóm sinh viên dễ bị tổn thương, như cung cấp các gói hỗ trợ tài chính khẩn cấp, chương trình cố vấn riêng và không gian giao lưu văn hóa để giảm bớt cảm giác cô lập.

Đối với doanh nghiệp phát triển công nghệ

Các doanh nghiệp phát triển công nghệ, đặc biệt trong lĩnh vực Fintech, cần đề cao trách nhiệm xã hội trong quá trình thiết kế sản phẩm. Thay vì chỉ hướng tới mục tiêu gia tăng giao dịch, các ứng dụng nên được tích hợp thêm các tính năng hỗ trợ người dùng quản lý chi tiêu hiệu quả, thiết lập hạn mức và đưa ra cảnh báo khi có dấu hiệu chi tiêu vượt mức, qua đó góp phần hình thành và củng cố các hành vi tài chính lành mạnh.

Đối với sinh viên

Sinh viên cần chủ động trang bị kiến thức để nhận diện các rủi ro tiềm ẩn từ việc sử dụng các ứng dụng thanh toán thiếu kiểm soát hoặc chịu tác động từ những áp lực vô hình trên mạng xã hội. Đồng thời, cần được khuyến khích hình thành các hành vi tài chính lành mạnh, biết cân bằng giữa việc khai thác tiện ích của công nghệ và duy trì sự tự chủ trong chi tiêu, cũng như chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ từ nhà trường hoặc người thân khi cảm thấy quá tải. Bên cạnh đó, việc xây dựng và duy trì một mạng lưới hỗ trợ bền vững từ gia đình và bạn bè không chỉ mang lại điểm tựa tinh thần mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc tăng cường khả năng ứng phó trước các biến động.

Tài liệu tham khảo

1. An, T., Xiao, J. J., Porto, N., & Cruz, L. (2025), Mobile payment, financial behavior and financial anxiety: a multi-group structural equation modeling study. International Journal of Bank Marketing, 43(3), 549-568. https://doi.org/10.1108/IJBM-07-2024-0402

2. Bahl, R., Chang, S., & McKay, D. (2021), Understanding International Students’ Misinformation Behavior. ACIS 2021 - Australasian Conference on Information Systems, Proceedings. https://www.scopus.com/inward/record.uri?eid=2-s2.0-85134356433&partnerID=40&md5=22f8a0ba33d9e1287127e00af132d890

3. Bennett, J., Heron, J., Kidger, J., & Linton, M. J. (2023), Investigating Change in Student Financial Stress at a UK University: Multi-Year Survey Analysis across a Global Pandemic and Recession. Education Sciences, 13(12), 1175. https://doi.org/10.3390/educsci13121175

4. Chhillar, N., Sharma, K., & Arora, S. (2025), Exploring the role of digital financial literacy and personal financial behavior in shaping financial stress and well-being in the digital age. Acta Psychologica, 259, 105308. https://doi.org/10.1016/j.actpsy.2025.105308

5. Danahy, R., Loibl, C., Montalto, C. P., & Lillard, D. (2024), Financial stress among college students: New data about student loan debt, lack of emergency savings, social and personal resources. Journal of Consumer Affairs, 58(2), 692-709. https://doi.org/10.1111/joca.12581

6. Garg, R., & James, K. S. (2025), Evaluating Digital Mindfulness Interventions for Mental Health and Well-Being in Healthcare Education: A Scoping Review. Journal of International Oral Health, 17(2), 85-95. https://doi.org/10.4103/jioh.jioh_139_24

7. Ghorab, H., Jalambo, M., Arafat, M., & Bakroun, D. (2023), Digital Anxiety Among Students of the University College of Applied Sciences and Its Relationship to Some Variables. Studies in Systems, Decision and Control, 470, 699-711. https://doi.org/10.1007/978-3-031-28314-7_61

8. Hyseni Duraku, Z., Konjufca, J., Hamiti, E., & Bajmaku, T. (2025), Outcomes of mutual support groups on students’ mental well-being and learning: insights from the COVID-19 pandemic. Health Education. https://doi.org/10.1108/HE-10-2024-0123

9. Karhiy, M., Sagar, M., Antoni, M., Loveys, K., & Broadbent, E. (2023), Mindfulness based stress reduction: A randomised trial of a virtual human, teletherapy, and a chatbot. 2023 11th International Conference on Affective Computing and Intelligent Interaction Workshops and Demos, ACIIW 2023. https://doi.org/10.1109/ACIIW59127.2023.10388195

10. Kim, M., & Jeong, Y. (2018), The influence of social support on stress coping amonnursing students. Indian Journal of Public Health Research and Development, 9(11), 857-861. https://doi.org/10.5958/0976-5506.2018.01733.3

11. Krasniqi, B., & Sonnenschein, S. (2025), Technology Access and Financial Stress: Post-COVID-19 Academic Outcomes for First-Generation and Continuing-Generation College Students. Education Sciences, 15(7), 881. https://doi.org/10.3390/educsci15070881

12. Larbi, F. O., Ma, Z., Fang, Z., Virlanuta, F. O., Bărbuță-Mișu, N., & Deniz, G. (2022), Financial Anxiety among International Students in Higher Education: A Comparative Analysis between International Students in the United States of America and China. Sustainability (Switzerland), 14(7), 3743. https://doi.org/10.3390/su14073743

13. Malkina, M. Y., & Rogachev, D. Y. (2018), Interrelation of financial literacy in the sphere of digital technologies with personal characteristics of Russian students: The gender aspect. Woman in Russian Society, 2018(3), 104-115. https://doi.org/10.21064/WinRS.2018.3.10

14. Modrego-Alarcón, M., López-del-Hoyo, Y., García-Campayo, J., Pérez-Aranda, A., Navarro-Gil, M., Beltrán-Ruiz, M., Morillo, H., Delgado-Suarez, I., Oliván-Arévalo, R., & Montero-Marin, J. (2021), Efficacy of a mindfulness-based programme with and without virtual reality support to reduce stress in university students: A randomized controlled trial. Behaviour Research and Therapy, 142, 103866. https://doi.org/10.1016/j.brat.2021.103866

15. Moore, A., Nguyen, A., Rivas, S., Bany-Mohammed, A., Majeika, J., & Martinez, L. (2021), A qualitative examination of the impacts of financial stress on college students’ well-being: Insights from a large, private institution. SAGE Open Medicine, 9. https://doi.org/10.1177/20503121211018122

16. Mozid, N.-E. (2022), Association between psychological distress and coping strategies among students engaged in online learning. PLoS ONE, 17(7 July), e0270877. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0270877

17. Nasir, A., Javed, U., Hagan, K., Chang, R., Kundi, H., Amin, Z., Butt, S., Al-Kindi, S., & Javed, Z. (2024), Social determinants of financial stress and association with psychological distress among young adults 18–26 years in the United States. Frontiers in Public Health, 12, 1485513. https://doi.org/10.3389/fpubh.2024.1485513

18. Ogbuagu, A. R., Ohalete, P. I., Nwaoga, C. T., Uroko, F. C., & Onyeanuna, A. K. (2025), Impact of Financial Stress on Academic Performance of University Students in South East Nigeria. Human Affairs, 35(1), 119-136. https://doi.org/10.1515/humaff-2024-0002

19. Perry, J. M., Ravat, H., Bridger, E. K., Carter, P., & Aldrovandi, S. (2024), Determinants of UK students' financial anxiety amidst COVID-19: Financial literacy and attitudes towards debt. Higher Education Quarterly, 78(3), 625-639. https://doi.org/10.1111/hequ.12473

20. Ramsden, E., & Talbot, C. V. (2025), The Role of TikTok in Students’ Health and Wellbeing. International Journal of Mental Health and Addiction, 23(3), 2180-2202. https://doi.org/10.1007/s11469-023-01224-6

21. Richardson, T., Elliott, P., Roberts, R., & Jansen, M. (2017), A Longitudinal Study of Financial Difficulties and Mental Health in a National Sample of British Undergraduate Students. Community Mental Health Journal, 53(3), 344-352. https://doi.org/10.1007/s10597-016-0052-0

22. Ruiz-Camacho, C., & Gozalo, M. (2025), Predicting University Students’ Stress Responses: The Role of Academic Stressors and Sociodemographic Variables. European Journal of Investigation in Health, Psychology and Education, 15(8), 163. https://doi.org/10.3390/ejihpe15080163

23. Russell, J., Austin, K., Charlton, K. E., Igwe, E. O., Kent, K., Lambert, K., O’Flynn, G., Probst, Y., Walton, K., & McMahon, A. T. (2025), Exploring Financial Challenges and University Support Systems for Student Financial Well-Being: A Scoping Review. International Journal of Environmental Research and Public Health, 22(3), 356. https://doi.org/10.3390/ijerph22030356

24. Smathers, K., Chapman, E., Deringer, N., & Grieb, T. (2024), The Relationship Between Financial Stress and College Retention Rates. Journal of College Student Retention: Research, Theory and Practice, 26(2), 581-604. https://doi.org/10.1177/15210251221104984

25. Tan, Y., Huang, C., Geng, Y., Cheung, S. P., & Zhang, S. (2021), Psychological Well-Being in Chinese College Students During the COVID-19 Pandemic: Roles of Resilience and Environmental Stress. Frontiers in Psychology, 12, 671553. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.671553

26. Teng, Z., Xia, H., & He, Y. (2025), Algorithmic Fairness and Digital Financial Stress: Evidence from AI-Driven E-Commerce Platforms in OECD Economies. Journal of Theoretical and Applied Electronic Commerce Research, 20(3), 213. https://doi.org/10.3390/jtaer20030213

27. Tran, A. G. T. T., Lam, C. K., & Legg, E. (2018), Financial Stress, Social Supports, Gender, and Anxiety During College: A Stress-Buffering Perspective ψ. Counseling Psychologist, 46(7), 846-869. https://doi.org/10.1177/0011000018806687

28. Xie, P., Mu, W., Li, Y., Li, X., & Wang, Y. (2023), The Chinese version of the Digital Stress Scale: Evaluation of psychometric properties. Current Psychology, 42(24), 20532-20542. https://doi.org/10.1007/s12144-022-03156-1

29. Zepp, P., Potter, D., Haselwood, C., & Britt-Lutter, S. (2018), The Influence of Coping Strategies on College Students’ Grade Point Averages. Family and Consumer Sciences Research Journal, 47(1), 73-86. https://doi.org/10.1111/fcsr.12274

30. Zhang, Y., & Fan, L. (2023), An Examination of Mobile Fintech Utilization From a Stress-Coping Perspective. Journal of Financial Counseling and Planning, 34(3), 354-366. https://doi.org/10.1891/JFCP-2022-0061