Thiết lập cơ chế phối hợp liên ngành trong điều tra, xử lý tội phạm lừa đảo trực tuyến trong lĩnh vực ngân hàng

Nhận diện thủ đoạn lừa đảo công nghệ cao trên không gian mạng

Gần đây, tình hình tội phạm lừa đảo trực tuyến diễn biến ngày càng tinh vi, phức tạp, đặc biệt lĩnh vực tài chính ngân hàng thường xuyên là “đích nhắm” của tội phạm. Đối tượng lừa đảo tận dụng công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo (AI), lợi dụng chủ trương, chính sách, công tác quản lý nhà nước, tình hình chính trị - kinh tế - xã hội... để xây dựng các kịch bản lừa đảo.

Ảnh minh họa (Nguồn: Internet)

Theo các đơn vị chức năng, có một số phương thức, thủ đoạn lừa đảo chính như:

Giả mạo cơ quan nhà nước. Đối tượng giả danh Công an, Viện kiểm sát, Tòa án (sử dụng video call dàn dựng bối cảnh công sở) để đe dọa, thao túng tâm lý. Ngoài ra, đối tượng giả mạo nhân viên y tế, giáo viên, điện lực, luật sư hoặc các thương hiệu du lịch, trại hè để lừa chiếm đoạt tiền phí, tiền cọc hoặc thông tin tài khoản ngân hàng.

Thông qua hoạt động đầu tư: Thiết lập các sàn giao dịch giả mạo, kêu gọi đầu tư tiền ảo với cam kết lợi nhuận phi thực tế theo mô hình đa cấp, thường có sự tham gia quảng bá của các cá nhân có ảnh hưởng trên mạng xã hội.

Thông qua sử dụng công nghệ AI, Deepfake: Tạo ra các video call giả mạo khuôn mặt, giọng nói của người thân, bạn bè của bị hại để vay tiền khẩn cấp hoặc sử dụng AI ghép mặt bị hại vào các video, ảnh nhạy cảm để lừa đảo, tống tiền.

Thông qua cài app: Các đối tượng tạo ra các app giả mạo (giao diện giống như app thật), lừa đảo nạn nhân cài đặt để chiếm quyền điều khiển thiết bị để chiếm đoạt tiền trong tài khoản ngân hàng.

Một số hình thức khác như: Thông qua hoạt động tuyển dụng việc làm online; lừa đảo tình cảm qua mạng để dẫn dụ đầu tư; gửi đường link giả mạo thanh toán thương mại điện tử; cho vay online; chuyển tiền nhầm tài khoản hoặc lợi dụng hoạt động từ thiện để trục lợi; thông qua việc vay, mượn, thuê tài sản của người khác để cầm cố, thế chấp, mua bán nhằm chiếm đoạt tài sản hoặc sử dụng giấy tờ giả để thực hiện hành vi lừa đảo như làm giả giấy tờ, tài liệu giả để ký hợp đồng ảo...

Ngăn chặn tình trạng lợi dụng mở và sử dụng tài khoản thanh toán, ví điện thử, thẻ ngân hàng cho mục đích bất hợp pháp

Thời gian qua, thể hiện sự quan tâm và quyết tâm trong việc ngăn chặn các hành vi lợi dụng tài khoản thanh toán phục vụ hoạt động vi phạm pháp luật, Chính phủ đã quy định mức xử phạt nghiêm khắc đối với hành vi mua, bán, thuê, cho thuê, mượn, cho mượn tài khoản thanh toán. Cụ thể:

Nghị định số 340/2025/NĐ-CP ngày 25/12/2025 của Chính phủ quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tiền tệ và ngân hàng (thay thế Nghị định số 88/2019/NĐ-CP ngày 14/11/2019 và Nghị định số 143/2021/NĐ-CP ngày 31/12/2021) đã bổ sung thêm các chế tài xử phạt đối với hành vi mở, sử dụng và ủy quyền sử dụng tài khoản thanh toán (TKTT)/thẻ ngân hàng, ví điện tử không đúng quy định của pháp luật trong quá trình sử dụng dịch vụ thanh toán (Điều 30).

Tại khoản 5 Điều 30 Nghị định số 340/2025/NĐ-CP quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tiền tệ, ngân hàng: Đối với hành vi “Mua, bán, thuê, cho thuê, mượn, cho mượn tài khoản thanh toán hoặc mua, bán thông tin tài khoản thanh toán với số lượng từ 01 tài khoản thanh toán đến dưới 10 tài khoản thanh toán mà chưa đến mức bị truy cứu trách nhiệm hình sự” bị phạt tiền từ 100.000.000 đồng đến 150.000.000 đồng.

Tại khoản 6 Điều 30 Nghị định số 340/2025/NĐ-CP quy định: Đối với hành vi “Mua, bán, thuê, cho thuê, mượn, cho mượn tài khoản thanh toán hoặc mua, bán thông tin tài khoản thanh toán với số lượng từ 10 tài khoản thanh toán trở lên mà chưa đến mức bị truy cứu trách nhiệm hình sự”, mức phạt tiền từ 150.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng.

Về phía ngành Ngân hàng, thời gian qua, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) đã tích cực phối hợp với các cơ quan liên quan triển khai thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp để góp phần ngăn chặn tình trạng lợi dụng mở và sử dụng TKTT, ví điện thử, thẻ ngân hàng cho các mục đích bất hợp pháp; nghiên cứu, hoàn thiện hành lang pháp lý về hoạt động thanh toán và các quy định về đảm bảo an ninh, an toàn trong hoạt động thanh toán.

Cụ thể, NHNN đã tham mưu Chính phủ ban hành Nghị định số 52/2024/NĐ-CP ngày 15/5/2024 về thanh toán không dùng tiền mặt, trong đó bổ sung các quy định về các hành vi bị cấm (Điều 8). Đồng thời, NHNN đã ban hành các Thông tư hướng dẫn Nghị định số 52/2024/NĐ-CP nhằm quy định chặt chẽ hơn quy trình mở và sử dụng TKTT, ví điện tử, thẻ ngân hàng, quản lý đơn vị chấp nhận thanh toán (ĐVCNTT) như: (i) Yêu cầu phải thực hiện đối chiếu khớp đúng thông tin sinh trắc học của chủ tài khoản hoặc người đại diện khi mở, sử dụng TKTT/Thẻ ngân hàng/ví điện tử và chỉ được thực hiện rút tiền, giao dịch thanh toán bằng phương tiện điện tử trên TKTT/thẻ ngân hàng/ví điện tử khi đã hoàn thành việc đối chiếu khớp đúng giấy tờ tùy thân và thông tin sinh trắc học của chủ tài khoản hoặc người đại diện; (ii) Quy định ngân hàng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài phải ban hành quy định nội bộ về quản lý rủi ro trong mở và sử dụng TKTT, ví điện tử, thẻ ngân hàng, trong đó bao gồm Bộ tiêu chí nhận diện TKTT, ví điện tử, thẻ ngân hàng, ĐVCNTT có dấu hiệu nghi ngờ gian lận, lừa đảo, vi phạm pháp luật. Trong đó, Bộ tiêu chí phải bao gồm dấu hiệu TKTT phát sinh giao dịch bất thường như giá trị, số lượng giao dịch lớn, bất thường không phù hợp với địa điểm, thời gian, tần suất bất thường, bao gồm phát hiện địa chỉ IP nước ngoài.

Bên cạnh đó, NHNN cũng ban hành các quy định về an toàn, bảo mật cho việc cung cấp dịch vụ trực tuyến trong ngành Ngân hàng trong đó bổ sung quy định: (i) Yêu cầu các tổ chức tín dụng, tổ chức trung gian thanh toán phải áp dụng biện pháp xác thực sinh trắc học đối với giao dịch thanh toán trực tuyến vượt ngưỡng quy định; (ii) Bổ sung quy định phải có giải pháp nhằm phòng, chống, phát hiện các hành vi can thiệp trái phép vào ứng dụng Mobile Banking đã cài đặt trong thiết bị di động của khách hàng nhằm góp phần hạn chế việc chiếm quyền điều khiển thiết bị; (iii) Bổ sung các tiêu chuẩn an toàn, bảo mật đối với giải pháp kỹ thuật, công nghệ về định danh, xác thực thông tin sinh trắc học trên ứng dụng ngân hàng điện tử nhằm góp phần phát hiện, ngăn chặn sử dụng ứng dụng AI/Deepface trong xác thực sinh trắc học (tại Thông tư số 77/2025/TT-NHNN ngày 31/12/2025 của Thống đốc NHNN sửa đổi, bổ sung một số điều của Thông tư số 50/2024/TT-NHNN của Thống đốc NHNN quy định về an toàn, bảo mật cho việc cung cấp dịch vụ trực tuyến trong ngành Ngân hàng. Việc bổ sung quy định tại Thông tư số 77/2025/TT-NHNN về việc áp dụng hình thức xác nhận khớp đúng thông tin sinh trắc học đối với giao dịch thanh toán trực tuyến của khách hàng là tổ chức nhằm triển khai chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ tại Công điện số 139/CĐ-TTg về việc tăng cường phòng ngừa, xử lý hoạt động lừa đảo chiếm đoạt tài sản sử dụng công nghệ cao, trên không gian mạng và các kiến nghị của Bộ Công an, góp phần ngăn chặn việc lợi dụng thành lập “doanh nghiệp ma” để thực hiện giao dịch chuyển tiền lừa đảo, vi phạm pháp luật.

Triển khai Quyết định số 06/QĐ-TTg ngày 06/01/2022 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt “Đề án phát triển ứng dụng dữ liệu về dân cư, định danh và xác thực điện tử phục vụ chuyển đổi số quốc gia giai đoạn 2022 - 2025, tầm nhìn đến năm 2030” (Đề án 06), NHNN đã phối hợp với Bộ Công an ban hành Kế hoạch phối hợp số 01/KHPHBCA-NHNNVN ngày 24/4/2023 về việc triển khai thực hiện các nhiệm vụ tại Đề án 06 giữa Bộ Công an và NHNN. Trong đó có nội dung về kết nối, khai thác Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư (CSDLQGvDC) làm sạch dữ liệu khách hàng và xác minh thông tin nhận biết khách hàng góp phần rà soát đối tượng nghi ngờ, giả mạo giấy tờ tùy thân. Theo Vụ Thanh toán (NHNN), tính đến ngày 22/5/2026, cả ngành Ngân hàng đã có hơn 161,2 triệu hồ sơ khách hàng cá nhân; hơn 2,26 triệu hồ sơ khách hàng tổ chức có TKTT đã được đối chiếu thông tin sinh trắc học qua căn cước công dân (CCCD) gắn chíp hoặc Ứng dụng định danh điện tử (VNeID).

Từ năm 2024, NHNN đã triển khai Hệ thống thông tin hỗ trợ quản lý, giám sát và phòng ngừa rủi ro gian lận trong hoạt động thanh toán (SIMO) dựa trên thông tin dữ liệu về TKTT, thẻ ngân hàng, ví điện tử, ĐVCNTT có dấu hiệu nghi ngờ gian lận do các ngân hàng, tổ chức trung gian thanh toán báo cáo. Từ đó, NHNN triển khai dịch vụ truy vấn trạng thái nghi ngờ, để các đơn vị khai thác, cảnh báo cho khách hàng khi thực hiện giao dịch chuyển tiền, thanh toán qua ứng dụng ngân hàng điện tử. Theo số liệu của Vụ Thanh toán (NHNN), tính đến hết ngày 31/5/2026, Hệ thống SIMO đã hỗ trợ cảnh báo đến hơn 4,4 triệu lượt khách hàng, trong đó có hơn 1,5 triệu lượt khách hàng đã tạm dừng/hủy bỏ giao dịch sau khi nhận được cảnh báo, với tổng số tiền giao dịch tương ứng là hơn 5 nghìn tỉ đồng. Đây là minh chứng rõ nét cho việc chuyển đổi số không chỉ nhằm nâng cao tiện ích, mà còn góp phần bảo vệ quyền lợi hợp pháp của khách hàng và tăng cường an toàn trong hoạt động ngân hàng.

NHNN thường xuyên có các văn bản chỉ đạo các ngân hàng, tổ chức trung gian thanh toán tăng cường đảm bảo an ninh an toàn trong hoạt động thanh toán và cung cấp dịch vụ ngân hàng trực tuyến; yêu cầu chấp hành nghiêm các quy định pháp luật về mở và sử dụng TKTT, ví điện tử, thẻ ngân hàng; tăng cường các biện pháp đảm bảo an ninh, an toàn hoạt động thanh toán; tăng cường phòng ngừa, xử lý hoạt động lừa đảo chiếm đoạt tài sản sử dụng công nghệ cao, trên không gian mạng. NHNN luôn chú trọng công tác thanh tra, kiểm tra, qua thanh tra; phối hợp với các bộ, ngành liên quan trong công tác phòng, chống lừa đảo trực tuyến. Bên cạnh đó, các ngân hàng cũng đang tích cực triển khai Sổ tay hướng dẫn phối hợp hỗ trợ xử lý rủi ro đối với tài khoản, thẻ, ĐVCNTT liên quan đến giao dịch chuyển tiền, thanh toán nghi ngờ gian lận giả mạo, lừa đảo do Hiệp hội Ngân hàng đầu mối ban hành.

Đấu tranh hiệu quả với tội phạm sử dụng công nghệ cao lừa đảo trong lĩnh vực ngân hàng

Có thể thấy, khi công nghệ phát triển, đi kèm với cơ hội và những thách thức trong vấn đề an ninh, bảo mật, đặc biệt trong lĩnh vực tài chính ngân hàng. Thủ đoạn tội phạm công nghệ cao ngày càng tinh vi, có quy mô xuyên quốc gia. Tội phạm lừa đảo liên tục áp dụng các công nghệ tiên tiến như Deepfake và AI để giả mạo danh tính, thao túng tâm lý, thậm chí vượt qua các hàng rào bảo mật, hệ thống xác thực sinh trắc học của ngân hàng nhằm chiếm đoạt tài sản. Hoặc các đối tượng lừa đảo mượn CCCD, thuê, mua tài khoản cá nhân để đứng tên đại diện pháp luật, thành lập doanh nghiệp “ma”, mở tài khoản doanh nghiệp để bán cho các đối tượng lừa đảo trực tuyến, rửa tiền.

Bên cạnh đó, một bộ phận khách hàng vẫn chưa nhận diện được các phương thức, thủ đoạn tinh vi của tội phạm, đồng thời còn chủ quan trong việc bảo mật thông tin cá nhân, chưa hiểu biết về các quy định pháp luật liên quan đến mở và sử dụng tài khoản ngân hàng và sử dụng dịch vụ ngân hàng trực tuyến, từ đó tạo điều kiện cho các đối tượng dễ dàng tiếp cận, thao túng và thực hiện hành vi lừa đảo.

Thời gian tới, để tăng cường phối hợp trong công tác phòng ngừa, đấu tranh với tội phạm công nghệ cao và lừa đảo trực tuyến trong lĩnh vực ngân hàng, đồng thời đảm bảo an toàn thông tin, bảo mật dữ liệu, an toàn tài khoản cho khách hàng, bên cạnh sự nỗ lực của ngành Ngân hàng cần sự phối hợp đồng bộ của các bộ, ngành, chính quyền địa phương. Theo đó, một số giải pháp được đề xuất như sau:

Đối với các bộ, ngành, chính quyền địa phương

- Nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước đối với những lĩnh vực mà tội phạm lừa đảo gia tăng lợi dụng hoạt động như: Viễn thông, ngân hàng, quản lý đất đai, thương mại, y tế, việc làm...; tiếp tục nâng cao hơn nữa chất lượng, hiệu quả công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật.

- Hoàn thiện hành lang pháp lý để xử lý, giải quyết các vụ, việc mới, chưa có tiền lệ liên quan đến các hành vi vi phạm pháp luật sử dụng công nghệ cao, trên không gian mạng.

- Ứng dụng khoa học, công nghệ trong công tác quản lý; xây dựng cơ sở dữ liệu ngành, kết nối đồng bộ các hệ thống, cơ sở dữ liệu của các bộ, ngành để so sánh, đối chiếu dữ liệu nhằm phát hiện, phòng ngừa, đấu tranh với tội phạm lừa đảo chiếm đoạt tài sản và các loại tội phạm khác.

- Thiết lập cơ chế phối hợp, kết nối kỹ thuật, cung cấp dữ liệu, chứng cứ điện tử nhanh chóng giữa các doanh nghiệp viễn thông, Internet, tài chính, ngân hàng với các cơ quan chức năng phục vụ công tác điều tra, xử lý tội phạm; tiến tới thành lập mô hình phối hợp liên ngành để xử lý nhanh, kịp thời các vụ việc có dấu hiệu lừa đảo chiếm đoạt tài sản sử dụng công nghệ cao, trên không gian mạng.

Đối với ngành Ngân hàng

- Tiếp tục nghiên cứu, rà soát, sửa đổi, bổ sung quy định pháp lý đảm bảo an ninh, an toàn hoạt động thanh toán.

- Tiếp tục phối hợp với các cơ quan chức năng: (i) Phối hợp với Bộ Công an chỉ đạo các TCTD đẩy mạnh triển khai Kế hoạch 01 về triển khai Đề án 06 để làm sạch dữ liệu, xác thực khách hàng và ứng dụng, triển khai các hoạt động nghiệp vụ ngân hàng; (ii) Phối hợp với bộ, ngành liên quan làm sạch và đồng bộ thông tin chủ thuê bao với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư để thực hiện đối khớp thông tin chủ thuê bao với chủ tài khoản thanh toán, góp phần đấu tranh hiệu quả với tội phạm sử dụng công nghệ cao lừa đảo, chiếm đoạt tài sản trên không gian mạng.

Đối với các TCTD

Bên cạnh đầu tư hạ tầng công nghệ bảo mật, cần đẩy mạnh truyền thông, thông tin đến các khách hàng dưới nhiều hình thức để hướng dẫn, nâng cao nhận thức, hiểu biết của khách hàng sử dụng dịch vụ tài chính ngân hàng trên môi trường số đảm bảo an toàn, hiệu quả.

Đối với người dân

Cần hình thành thói quen thường xuyên cập nhật thông tin về các phương thức thủ đoạn mới của tội phạm. Để tự bảo vệ mình, người dùng mạng tuyệt đối không truy cập vào những đường link lạ, không rõ nguồn gốc và chỉ nên cài đặt các ứng dụng từ các kho phần mềm chính thống như App Store hay Google Play. Những thông tin bảo mật quan trọng như mật khẩu cá nhân, mã OTP hay thông tin tài khoản ngân hàng tuyệt đối không được cung cấp cho bất kỳ ai, đặc biệt là người lạ qua điện thoại hoặc tin nhắn. Trong trường hợp nghi ngờ thông tin cá nhân đã bị lộ lọt, người dân cần nhanh chóng thực hiện khóa các dịch vụ thanh toán trực tuyến để ngăn chặn thiệt hại. Đồng thời, người dân cần lưu ý các hành vi mua, bán, thuê, cho thuê, mượn, cho mượn tài khoản thanh toán đều bị xử lý theo quy định.

Tài liệu tham khảo

1. Nghị định số 52/2024/NĐ-CP ngày 15/5/2024 của Chính phủ về thanh toán không dùng tiền mặt.

2. Nghị định số 340/2025/NĐ-CP ngày 25/12/2025 của Chính phủ quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tiền tệ và ngân hàng.

3. Thông tư số 77/2025/TT-NHNN ngày 31/12/2025 của Thống đốc NHNN sửa đổi, bổ sung một số điều của Thông tư số 50/2024/TT-NHNN của Thống đốc NHNN quy định về an toàn, bảo mật cho việc cung cấp dịch vụ trực tuyến trong ngành Ngân hàng.

4. https://bocongan.gov.vn