Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo - Động lực thể chế thúc đẩy chuyển đổi số ngân hàng

Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đã làm thay đổi căn bản phương thức vận hành của nền kinh tế toàn cầu, trong đó chuyển đổi số trở thành xu hướng tất yếu nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh, hiệu quả quản trị và phát triển bền vững. Đặc biệt, đối với lĩnh vực tài chính - ngân hàng được xem là “mạch máu” của nền kinh tế, nơi tác động của công nghệ thể hiện rõ nhất thông qua sự bùng nổ của ngân hàng số, tài chính số và các mô hình công nghệ tài chính (Fintech). Ngày 27/6/2025, Quốc hội đã thông qua Luật số 93/2025/QH15 - Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, khẳng định vai trò nền tảng của khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu chuyển đổi số toàn diện.

Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo - Khung pháp lý thúc đẩy chuyển đổi số toàn diện

Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo có hiệu lực từ ngày 01/10/2025 như một bước ngoặt thể chế quan trọng. Lần đầu tiên, “đổi mới sáng tạo” được đặt ngang hàng với khoa học và công nghệ trong chính sách phát triển quốc gia, tạo hành lang pháp lý thống nhất cho các tổ chức, doanh nghiệp, trong đó có hệ thống ngân hàng chủ động nghiên cứu, ứng dụng công nghệ và đổi mới mô hình kinh doanh.

Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đã thể chế hóa tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, đây không chỉ là nền tảng pháp lý mà còn là động lực chiến lược thúc đẩy quá trình chuyển đổi số toàn diện của ngành Ngân hàng Việt Nam.

Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ra đời khẳng định vai trò nền tảng của khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo (Nguồn ảnh: Internet)

Luật đã khẳng định vai trò trung tâm của chuyển đổi số trong phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, với quy định cụ thể tại Điều 20: “Nhà nước thúc đẩy chuyển đổi số toàn diện trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thông qua phát triển đồng bộ hạ tầng số, số hóa dữ liệu và tự động hóa quy trình nghiệp vụ nhằm nâng cao hiệu quả, tính minh bạch”.

Đối với ngành Ngân hàng, đây là cơ sở pháp lý để triển khai ngân hàng số toàn diện, thay đổi phương thức quản lý, vận hành và cung ứng dịch vụ. Việc chuyển từ mô hình “tiền kiểm sang hậu kiểm”, được quy định trong khoản 5 Điều 5 Luật Khoa học, Công nghệ và đổi mới sáng tạo, giúp các tổ chức tài chính được trao quyền tự chủ sáng tạo, giảm thủ tục hành chính và linh hoạt hơn trong thử nghiệm công nghệ mới. Điều này đặc biệt có ý nghĩa khi ngân hàng đang ứng dụng mạnh mẽ trí tuệ nhân tạo (AI), chuỗi khối (Blockchain), dữ liệu lớn (Big Data) và điện toán đám mây (Cloud) để tối ưu hóa quy trình nghiệp vụ, quản trị rủi ro và phòng chống gian lận.

Đổi mới sáng tạo - Động lực tăng trưởng mới của ngân hàng

Theo khoản 3 Điều 3 Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, “đổi mới sáng tạo” là hoạt động tạo ra sản phẩm mới, dịch vụ mới, quy trình mới, mô hình kinh doanh mới hoặc cải tiến đáng kể so với sản phẩm, dịch vụ, quy trình, mô hình kinh doanh đã có. Điều này mở đường cho ngân hàng thương mại (NHTM) triển khai hàng loạt sáng kiến như phát triển ngân hàng mở (Open Banking), ứng dụng định danh khách hàng điện tử (eKYC), thanh toán phi tiếp xúc, tín dụng xanh và tài chính bền vững…, là những lĩnh vực đang được Chính phủ ưu tiên, khuyến khích.

Đồng thời, Điều 21, Điều 22 Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cũng cho phép thực hiện thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) công nghệ, quy trình, giải pháp, sản phẩm, dịch vụ, mô hình kinh doanh mới, tạo điều kiện cho ngân hàng và doanh nghiệp Fintech thử nghiệm giải pháp sáng tạo trong phạm vi, thời gian giới hạn mà không bị xử lý vi phạm hành chính nếu tuân thủ đúng quy trình. Cơ chế “sandbox” này giúp ngành Ngân hàng Việt Nam tiến gần hơn với thông lệ quốc tế, đồng thời khuyến khích hợp tác giữa ngân hàng - Fintech - cơ quan quản lý để kiến tạo hệ sinh thái đổi mới sáng tạo tài chính an toàn, hiệu quả. Việc triển khai thử nghiệm tín dụng dựa trên dữ liệu phi tài chính, điểm tín dụng bằng AI, hay giải pháp phòng, chống gian lận bằng công nghệ Blockchain vừa bảo đảm tính sáng tạo, vừa bảo đảm an toàn hệ thống.

Doanh nghiệp là trung tâm của hệ thống đổi mới sáng tạo - Cơ hội của các ngân hàng Việt Nam

Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo xác định doanh nghiệp là “trung tâm của hệ thống đổi mới sáng tạo” (khoản 1b Điều 6), đồng thời khuyến khích các tổ chức tài chính - ngân hàng đầu tư vào nghiên cứu và phát triển (R&D); thành lập trung tâm đổi mới sáng tạo. Đây là cơ hội để các ngân hàng lớn như Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam (Agribank), NHTM cổ phần Ngoại thương Việt Nam (Vietcombank), NHTM cổ phần Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BIDV), NHTM cổ phần Công thương Việt Nam (VietinBank), NHTM cổ phần Kỹ thương Việt Nam (Techcombank), NHTM cổ phần Quân đội (MB)… chủ động xây dựng các trung tâm nghiên cứu ứng dụng công nghệ, hợp tác với các trường đại học, viện nghiên cứu và công ty khởi nghiệp công nghệ tài chính.

Bên cạnh đó, Điều 9 Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cho phép “chấp nhận rủi ro trong hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo” nếu tổ chức đã tuân thủ quy trình và không có hành vi gian lận, điều này giúp các ngân hàng mạnh dạn hơn trong việc thử nghiệm công nghệ mới mà không lo ngại rủi ro pháp lý. Song song đó, các chính sách ưu đãi thuế, hỗ trợ vốn và khấu trừ chi phí R&D sẽ giúp ngân hàng giảm chi phí đầu tư ban đầu, mở rộng khả năng ứng dụng công nghệ lõi trong vận hành.

Quản trị dữ liệu và bảo mật thông tin - Yêu cầu trọng yếu của chuyển đổi số

Trong thời đại dữ liệu là tài sản chiến lược, Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo kết nối chặt chẽ với Luật Dữ liệu tạo khuôn khổ cho việc xây dựng Hệ thống Thông tin quốc gia về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo (khoản 4 Điều 20). Đối với ngân hàng, đây là nền tảng hình thành hệ sinh thái dữ liệu tài chính liên thông, bảo đảm an toàn, minh bạch và khả năng giám sát theo thời gian thực.

Quản trị dữ liệu hiệu quả không chỉ giúp ngân hàng phân tích hành vi khách hàng, phòng, chống rửa tiền và gian lận tín dụng, mà còn hỗ trợ ra quyết định chiến lược dựa trên dữ liệu - một xu hướng tất yếu trong quản trị ngân hàng hiện đại.

Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ra đời, thay thế Luật Khoa học và công nghệ số 29/2013/QH13, không chỉ thể hiện tầm nhìn chiến lược của Nhà nước trong việc kiến tạo môi trường phát triển kinh tế tri thức, mà còn mang ý nghĩa đặc biệt đối với ngành Ngân hàng một trong những ngành tiên phong trong quá trình chuyển đổi số quốc gia.

Để hiện thực hóa tinh thần của Luật Khoa học, Công nghệ và đổi mới sáng tạo, các ngân hàng Việt Nam cần chủ động xây dựng chiến lược chuyển đổi số dài hạn, rà soát quy định nội bộ, đầu tư hạ tầng số an toàn và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, có khả năng làm chủ công nghệ. Hơn nữa, việc hình thành văn hóa đổi mới sáng tạo, đề cao tư duy mở, dám nghĩ, dám làm, dám thử nghiệm sẽ là chìa khóa để các ngân hàng Việt Nam bứt phá, trở thành ngân hàng thông minh, minh bạch và bền vững trong kỷ nguyên số.

Có thể nói, Luật Khoa học, Công nghệ và đổi mới sáng tạo chính là “chất xúc tác thể chế” để ngân hàng Việt Nam tiến gần hơn tới mục tiêu phát triển xanh - đổi mới - toàn diện, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, thúc đẩy nền kinh tế số và khẳng định vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị tài chính toàn cầu.