Vai trò của bộ phận tuân thủ trong kỷ nguyên số: Từ chức năng kiểm soát đến trụ cột kiến tạo niềm tin

Tóm tắt: Trong bối cảnh chuyển đổi số đang tái định hình mô hình kinh doanh của các tổ chức tài chính - ngân hàng, vai trò của bộ phận tuân thủ đang có sự chuyển dịch căn bản từ chức năng kiểm soát sang trụ cột chiến lược trong hệ thống quản trị doanh nghiệp. Bài viết phân tích sự thay đổi của bộ phận tuân thủ trong kỷ nguyên số thông qua mô hình giám sát dựa trên dữ liệu, quản trị đạo đức số và ứng dụng công nghệ điều tiết (Regulatory Technology - RegTech). Trên cơ sở đó, tác giả đề xuất một số nhóm giải pháp nhằm xây dựng bộ phận tuân thủ số hóa vững mạnh, góp phần nâng cao năng lực quản trị rủi ro và phát triển bền vững của doanh nghiệp.

Từ khóa: Tuân thủ, chuyển đổi số, quản trị doanh nghiệp, đạo đức số, RegTech, quản trị rủi ro.

THE ROLE OF THE COMPLIANCE DEPARTMENT IN THE DIGITAL ERA:
FROM A CONTROL FUNCTION TO A TRUST-BUILDING PILLAR

Abstract: In the context of digital transformation reshaping the business models of financial and banking institutions, the role of the compliance department is undergoing a fundamental shift from a control-oriented role to a strategic pillar within corporate governance frameworks. This article analyzes the transformation of the compliance department in the digital era through data-driven supervision models, digital ethics governance, and the application of RegTech solutions. On this basis, the article proposes several groups of solutions aimed at building a robust digital compliance department, thereby enhancing risk management capabilities and supporting the sustainable development of enterprises.

Keywords: Compliance, digital transformation, corporate governance, digital ethics, RegTech, risk management.

Ảnh minh họa (Nguồn: Internet)

1. Chuyển đổi số và sự dịch chuyển vai trò của bộ phận tuân thủ trong mô hình quản trị doanh nghiệp

Trong bối cảnh chuyển đổi số toàn diện đang diễn ra mạnh mẽ trên phạm vi toàn cầu, khi dữ liệu ngày càng được khẳng định là một loại tài sản chiến lược và công nghệ số đang tái cấu trúc sâu sắc mô hình kinh doanh của các tổ chức, vai trò của bộ phận tuân thủ đang đứng trước một bước chuyển mang tính chiến lược và căn bản. Nếu như trước đây, bộ phận tuân thủ chủ yếu được nhìn nhận như một chức năng kiểm soát nhằm phát hiện và xử lý sai phạm, thì ngày nay, theo tiêu chuẩn quốc tế ISO 37301:2021 về hệ thống quản lý tuân thủ, tuân thủ đã được nâng tầm trở thành một cấu phần trọng yếu trong hệ thống quản trị doanh nghiệp, gắn chặt với việc xây dựng văn hóa tổ chức và chiến lược phát triển bền vững. Sự thay đổi mang tính nền tảng này trong cách tiếp cận tuân thủ không phải là xu hướng mang tính hình thức, mà xuất phát trực tiếp từ những biến chuyển sâu sắc của môi trường kinh doanh số hóa, nơi cơ hội và rủi ro luôn song hành và đan xen lẫn nhau.

Trên thực tế, chuyển đổi số mang lại tốc độ và hiệu quả, nhưng cũng mở ra những rủi ro mới đầy phức tạp, từ bảo mật dữ liệu, quyền riêng tư đến sự thiếu minh bạch trong các thuật toán trí tuệ nhân tạo (AI). Tuy nhiên, song hành với những cơ hội đó là hàng loạt thách thức và rủi ro mới ngày càng phức tạp, đặc biệt trong các lĩnh vực như bảo mật và an toàn dữ liệu, bảo vệ quyền riêng tư của khách hàng, phòng chống gian lận công nghệ cao, cũng như yêu cầu minh bạch và kiểm soát rủi ro trong việc ứng dụng và các thuật toán AI tự động hóa. Những rủi ro này không chỉ mang tính kỹ thuật, mà còn tiềm ẩn nguy cơ pháp lý, tổn hại uy tín và ảnh hưởng lâu dài đến niềm tin của thị trường đối với tổ chức.

Trong bối cảnh đó, bộ phận tuân thủ không thể tiếp tục vận hành theo mô hình truyền thống dựa trên phương thức “theo dõi - kiểm tra - báo cáo” mang tính thủ công và thường là phản ứng sau khi rủi ro đã phát sinh. Cách tiếp cận này ngày càng bộc lộ những hạn chế khi quy mô giao dịch tăng nhanh, dữ liệu phân tán trên nhiều nền tảng số và các hành vi vi phạm ngày càng tinh vi, khó nhận diện bằng các phương pháp kiểm tra xác suất thông thường.

Một hệ thống tuân thủ hiện đại cần được xây dựng trên ba trụ cột cốt lõi: Minh bạch, tích hợp và dự báo. Thay vì chỉ kiểm tra ngẫu nhiên một phần dữ liệu, các doanh nghiệp tiên phong đang chuyển sang mô hình giám sát toàn diện hành vi giao dịch theo thời gian thực. Việc ứng dụng các công nghệ phân tích dữ liệu lớn và học máy cho phép tổ chức không chỉ phát hiện sớm các dấu hiệu sai phạm, mà còn nhận diện các mô hình rủi ro tiềm ẩn, từ đó chủ động đưa ra các biện pháp phòng ngừa trước khi thiệt hại thực tế xảy ra. Đây chính là nền tảng để bộ phận tuân thủ chuyển mình từ vai trò bị động sang vai trò chủ động, đồng hành cùng doanh nghiệp trong tiến trình chuyển đổi số an toàn và bền vững.

2. Xu hướng chuyển dịch từ tuân thủ pháp lý sang quản trị đạo đức số trong kỷ nguyên số

Môi trường pháp lý toàn cầu ngày càng hoàn thiện và được siết chặt theo hướng tăng cường minh bạch, nâng cao trách nhiệm giải trình và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, khiến tuân thủ không còn đơn thuần được hiểu là việc đáp ứng các yêu cầu tối thiểu của pháp luật. Giá trị cốt lõi của tuân thủ trong kỷ nguyên số nằm ở vai trò dẫn dắt doanh nghiệp “làm điều đúng đắn”, không chỉ đúng về mặt pháp lý mà còn đúng về phương diện đạo đức, xã hội và phát triển bền vững.

Theo hướng dẫn của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD, 2020), tuân thủ trong thời đại số cần được tiếp cận theo một khung khổ rộng hơn, trong đó bao hàm cả các nguyên tắc về đạo đức số như: Sử dụng dữ liệu có trách nhiệm, bảo đảm tính minh bạch và khả năng giải trình của các thuật toán, phòng ngừa xung đột lợi ích trong môi trường số, cũng như bảo vệ quyền riêng tư và lợi ích chính đáng của khách hàng. Cách tiếp cận này phản ánh sự chuyển dịch từ mô hình “tuân thủ mang tính đối phó” sang mô hình “tuân thủ dựa trên giá trị”, trong đó tuân thủ trở thành nền tảng cho uy tín và năng lực cạnh tranh dài hạn của doanh nghiệp.

Trên thực tế, nhiều tổ chức tiên phong trên thế giới đã và đang áp dụng triết lý “Compliance by Design” - tuân thủ ngay từ khâu thiết kế sản phẩm, dịch vụ và quy trình kinh doanh. Theo đó, bộ phận tuân thủ không còn chỉ đóng vai trò là bộ phận thẩm định và phê duyệt ở giai đoạn cuối, mà trở thành đối tác chiến lược, đồng hành cùng các bộ phận kinh doanh và công nghệ ngay từ khi hình thành ý tưởng. Việc tích hợp các yêu cầu pháp lý, chuẩn mực đạo đức và tiêu chuẩn quản trị ngay từ đầu giúp bảo đảm rằng mọi quyết định đổi mới sáng tạo đều được triển khai trên nền tảng minh bạch, trách nhiệm và bền vững, qua đó hài hòa giữa mục tiêu tăng trưởng, hiệu quả kinh doanh và các chuẩn mực đạo đức trong kỷ nguyên số.

3. RegTech: Cánh tay nối dài của quản trị hiện đại

Hiện nay, công nghệ không chỉ là công cụ hỗ trợ vận hành mà đã trở thành “người đồng hành chiến lược” của bộ phận tuân thủ trong việc nâng cao năng lực quản trị rủi ro, tăng cường tính minh bạch và bảo đảm tuân thủ một cách chủ động, toàn diện. Sự phát triển của các giải pháp RegTech đang tạo ra bước chuyển căn bản trong phương thức tổ chức và vận hành hệ thống tuân thủ tại các tổ chức tài chính - ngân hàng.

RegTech cho phép tự động hóa toàn bộ chu trình tuân thủ, từ nhận diện, giám sát, cảnh báo rủi ro đến tổng hợp, phân tích và báo cáo theo thời gian thực. Nhờ đó, bộ phận tuân thủ có thể tiếp cận và xử lý khối lượng dữ liệu khổng lồ với độ chính xác cao, giảm thiểu sự phụ thuộc vào các quy trình thủ công vốn tiềm ẩn nhiều rủi ro sai sót và độ trễ trong phản ứng chính sách.

Bộ Tư pháp Hoa Kỳ (U.S. Department of Justice - DOJ) trong các hướng dẫn đánh giá chương trình tuân thủ doanh nghiệp đã nhấn mạnh rằng, hiệu quả của một chương trình tuân thủ không chỉ được đo lường bằng sự đầy đủ của hệ thống chính sách, mà còn bằng khả năng tiếp cận dữ liệu nhanh chóng, đầy đủ và độc lập của bộ phận tuân thủ. Đây được xem là điều kiện tiên quyết để bảo đảm tính chủ động, khách quan và kịp thời trong công tác giám sát rủi ro.

Như vậy, RegTech không chỉ là công cụ hỗ trợ nghiệp vụ, mà đang trở thành “cánh tay nối dài” của bộ phận tuân thủ trong mô hình quản trị hiện đại, giúp tổ chức nâng cao năng lực phòng ngừa rủi ro, tăng cường tính minh bạch và củng cố niềm tin của cơ quan quản lý, nhà đầu tư và khách hàng trong môi trường tài chính số hóa ngày càng phức tạp.

4. Nhân tố con người và vai trò của văn hóa chính trực trong hệ sinh thái tuân thủ số

Mặc dù công nghệ ngày càng phát triển với mức độ tinh vi và tự động hóa cao, song yếu tố con người vẫn giữ vai trò trung tâm và là mắt xích quan trọng nhất trong toàn bộ hệ sinh thái tuân thủ. Bất kỳ hệ thống kiểm soát nào, dù được thiết kế hiện đại đến đâu, cũng chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được vận hành bởi những con người có nhận thức đúng đắn, trách nhiệm nghề nghiệp và cam kết mạnh mẽ đối với các giá trị đạo đức của tổ chức.

Vì vậy, mục tiêu căn bản và lâu dài của các doanh nghiệp không chỉ là xây dựng các quy trình, chính sách hay công cụ kiểm soát, mà còn là kiến tạo một Văn hóa chính trực (Culture of Integrity) - nơi tuân thủ trở thành một phần tự nhiên trong tư duy và hành vi nghề nghiệp của mỗi cán bộ, nhân viên. Trong môi trường đó, tuân thủ không bị nhìn nhận như một rào cản hay gánh nặng thủ tục, mà được xem là nền tảng bảo vệ uy tín, thương hiệu và sự phát triển bền vững của tổ chức.

Trong quá trình này, bộ phận tuân thủ cần chuyển mình từ vai trò thuần túy kiểm soát sang vai trò đồng hành, truyền cảm hứng và huấn luyện cho nhân sự. Thông qua hoạt động tư vấn, đào tạo và hỗ trợ ra quyết định, đội ngũ tuân thủ giúp cán bộ, nhân viên hiểu rõ bản chất của các quy định, nhận diện rủi ro trong thực tiễn công việc và tự tin lựa chọn phương án hành động phù hợp với các giá trị cốt lõi của tổ chức. Khi đó, tuân thủ không còn được thực hiện trong tâm thế “né tránh chế tài”, mà được thực hành một cách chủ động, tự giác và có trách nhiệm, góp phần hình thành một môi trường làm việc minh bạch, chuẩn mực và chuyên nghiệp trong toàn hệ thống.

5. Một số giải pháp nhằm xây dựng bộ phận tuân thủ vững mạnh trong doanh nghiệp

Dựa vào các phân tích trên, để xây dựng một bộ phận tuân thủ số hóa vững mạnh, doanh nghiệp cần tập trung vào 04 nhóm giải pháp cụ thể sau:

Thứ nhất, chuyển đổi sang mô hình giám sát dựa trên dữ liệu

Doanh nghiệp cần xây dựng hạ tầng dữ liệu tập trung, bảo đảm khả năng kết nối, khai thác và phân tích dữ liệu xuyên suốt các hệ thống nghiệp vụ. Trên nền tảng đó, việc ứng dụng các giải pháp RegTech nhằm tự động hóa quy trình sàng lọc đối tác, khách hàng, giám sát giao dịch và nhận diện các hành vi bất thường theo thời gian thực sẽ giúp nâng cao hiệu quả phòng ngừa rủi ro, giảm thiểu sự phụ thuộc vào các phương thức kiểm tra thủ công truyền thống.

Thứ hai, nâng cao năng lực số cho đội ngũ nhân sự tuân thủ

Đội ngũ nhân sự tuân thủ trong kỷ nguyên số không chỉ cần am hiểu sâu sắc hệ thống pháp luật, quy định và chuẩn mực quốc tế, mà còn phải được trang bị kiến thức và kỹ năng về khoa học dữ liệu, an ninh mạng và quản trị công nghệ. Đồng thời, vị thế của Giám đốc tuân thủ (Chief Compliance Officer - CCO) cần được khẳng định ở cấp độ chiến lược, với vai trò và quyền hạn tương đương các lãnh đạo cấp cao khác trong quá trình hoạch định và ra quyết định quan trọng của tổ chức.

Thứ ba, số hóa kênh tố giác và cơ chế tiếp nhận thông tin vi phạm

Doanh nghiệp cần triển khai hệ thống tố giác ẩn danh thông qua ứng dụng di động hoặc nền tảng web bảo mật, bảo đảm khả năng tiếp cận thuận tiện, tính bảo mật thông tin và sự bảo vệ hiệu quả đối với người tố giác theo các chuẩn mực quốc tế. Song song với đó, cần xây dựng quy trình điều tra, xử lý vi phạm rõ ràng, minh bạch và nhất quán nhằm củng cố niềm tin của cán bộ, nhân viên vào hệ thống quản trị tuân thủ.

Thứ tư, hiện đại hóa phương thức đào tạo và nâng cao nhận thức tuân thủ

Thay vì mô hình đào tạo truyền thống nặng về lý thuyết và thiếu tính tương tác, doanh nghiệp cần chuyển sang các hình thức đào tạo linh hoạt, trực quan và dễ tiếp cận như micro-learning (các bài học ngắn từ 3 - 5 phút), đào tạo theo tình huống thực tế, mô phỏng nghiệp vụ và giả lập môi trường số. Cách tiếp cận này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả tiếp thu kiến thức, mà còn tạo điều kiện để cán bộ, nhân viên vận dụng ngay các quy định và chuẩn mực tuân thủ vào thực tiễn công việc hằng ngày.

Trên cơ sở các nhóm giải pháp nêu trên, bài viết đề xuất một ma trận đánh giá mức độ trưởng thành của bộ phận tuân thủ theo thông lệ quốc tế, làm công cụ tham chiếu cho các doanh nghiệp tự đánh giá vị thế hiện tại và định hướng lộ trình phát triển bộ phận tuân thủ trong kỷ nguyên số. (Bảng 1)

Bảng 1: Ma trận đánh giá mức độ trưởng thành của bộ phận tuân thủ

Nguồn: Tổng hợp của tác giả

6. Kết luận

Trong kỷ nguyên số, khi công nghệ đang làm thay đổi căn bản phương thức vận hành, mô hình kinh doanh và cấu trúc cạnh tranh của các tổ chức tài chính - ngân hàng, bộ phận tuân thủ không còn có thể tiếp tục đảm nhiệm vai trò truyền thống như một “người gác cổng” đứng bên lề hoạt động kinh doanh. Thực tiễn quản trị hiện đại cho thấy, tuân thủ đã và đang trở thành một trụ cột chiến lược trong hệ thống quản trị doanh nghiệp, gắn chặt với năng lực quản trị rủi ro, uy tín thương hiệu và sự phát triển bền vững của tổ chức.

Sự dịch chuyển từ mô hình tuân thủ mang tính kiểm soát, phản ứng sang mô hình tuân thủ chủ động, dựa trên dữ liệu và được tích hợp sâu vào toàn bộ chuỗi giá trị kinh doanh phản ánh một bước tiến quan trọng trong tư duy quản trị. Trong mô hình mới này, bộ phận tuân thủ không chỉ có nhiệm vụ phát hiện và xử lý sai phạm, mà còn đóng vai trò là người đồng hành chiến lược, tham gia ngay từ giai đoạn thiết kế sản phẩm, xây dựng quy trình và hoạch định chiến lược, nhằm bảo đảm mọi quyết định đổi mới đều được triển khai trên nền tảng minh bạch, trách nhiệm và chính trực.

Bằng việc ứng dụng công nghệ RegTech, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và kiến tạo văn hóa chính trực trong toàn tổ chức, bộ phận tuân thủ đang từng bước khẳng định vị thế là “người kiến tạo niềm tin” - yếu tố then chốt giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh, củng cố niềm tin của khách hàng, nhà đầu tư và cơ quan quản lý trong môi trường kinh doanh số hóa ngày càng phức tạp.

Có thể khẳng định rằng, trong kỷ nguyên số, tuân thủ không chỉ là yêu cầu bắt buộc về mặt pháp lý, mà còn là lợi thế chiến lược của tổ chức. Một bộ phận tuân thủ hiện đại, chuyên nghiệp và được trao quyền đầy đủ sẽ là nền tảng vững chắc để doanh nghiệp tiến xa hơn với sự tự tin, minh bạch và chính trực, qua đó đóng góp tích cực vào sự phát triển an toàn, lành mạnh và bền vững của hệ thống tài chính - ngân hàng trong giai đoạn mới.

Tài liệu tham khảo

1. Deloitte (2024), The Future of Compliance.

2. Financial Stability Board (FSB, 2020), The Use of Supervisory and Regulatory Technology.

3. Gartner (2025), Top Trends in Compliance for 2024 - 2025.

4. ISO 37301:2021 - Compliance management systems.

5. OECD (2021), Good Practice Guidance on Internal Controls, Ethics, and Compliance.

6. PwC (2025), State of Compliance Survey.

7. Thomson Reuters (2023), Cost of Compliance Report.

8. U.S. Department of Justice (DOJ, 2024) - Evaluation of Corporate Compliance Programs.

9. World Economic Forum (WEF, 2020), Ethics by Design.