Thu nhập và đa dạng hóa thu nhập của hộ gia đình: Nghiên cứu trường hợp tỉnh Đồng Tháp

Bài viết khoa học chuyên sâu 14:55 | 01/08/2025

Là một tỉnh thuộc vùng Đồng bằng sông Cửu Long, Đồng Tháp có nhiều tiềm năng, lợi thế trong phát triển nông nghiệp. Do vậy, đa phần các nguồn thu nhập của hộ gia đình địa phương được thực hiện chủ yếu thông qua hoạt động nông nghiệp. Tuy nhiên, thời gian gần đây, do tình trạng đất canh tác bị bạc màu và các yếu tố bất lợi từ điều kiện tự nhiên, thị trường tiêu thụ không ổn định, cũng như hạn chế về nguồn lực sản xuất; các hộ gia đình trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp đã và đang xây dựng chiến lược sinh kế theo hướng đa dạng hóa các nguồn thu nhập cả lĩnh vực nông nghiệp và phi nông nghiệp.

Tóm tắt: Đa dạng hóa thu nhập không những giúp hộ gia đình nâng cao mức sống mà còn là cơ sở giúp các nhà hoạch định chính sách ra quyết định trong công cuộc giảm nghèo và hướng đến phát triển bền vững. Nghiên cứu này sử dụng chỉ số đa dạng Simpson (Simpsons index of diversity - SID) để kiểm định mức độ đa dạng hóa thu nhập của hộ gia đình tại tỉnh Đồng Tháp, thời điểm trước sáp nhập địa giới đơn vị hành chính tỉnh Đồng Tháp và tỉnh Tiền Giang. Dữ liệu được thu thập thông qua phỏng vấn trực tiếp 399 hộ gia đình trong tháng 6/2025. Kết quả nghiên cứu cho thấy thu nhập bình quân đầu người của hộ gia đình ở tỉnh Đồng Tháp còn thấp (49,12 triệu đồng/năm) và mức độ đa dạng hóa thu nhập cũng rất thấp với chỉ số SID là 0,26. Qua đó, nghiên cứu đưa ra các hàm ý chính sách nhằm đa dạng hóa sinh kế và nâng cao thu nhập của hộ gia đình ở tỉnh Đồng Tháp.

Từ khóa: Chỉ số SID, đa dạng hóa thu nhập, thu nhập hộ gia đình.

INCOME AND INCOME DIVERSIFICATION OF HOUSEHOLD: A CASE STUDY OF DONG THAP PROVINCE

Abstract: Income diversification not only helps households improve their living standards but also serves as a basis for policy makers to make decisions in poverty reduction and towards sustainable development. In this study, the Simpson's index of diversity (SID) is used to examine the level of income diversification of households in Dong Thap province - the period prior to the administrative boundary merger between Dong Thap and Tien Giang provinces. Data were collected through direct interviews with 399 households in June 2025. The research results show that the average income per capita of households remains low (49.12 million VND/year) and income diversification is also limited with SID of 0,26. Thereby, the study provides policy implications to diversify livelihoods and increase household income in Dong Thap province.

Keywords: Simpsons index of diversity, diversification of income, household income.

Ảnh minh họa (Nguồn: Internet)

1. Giới thiệu

Bên cạnh đó, tỉ trọng lao động trong nông nghiệp vẫn chiếm khá cao nhưng thu nhập của nhóm này lại thấp hơn so với những ngành, nghề khác. Điều này là do tỉ lệ lao động qua đào tạo còn thấp, thiếu kỹ năng nghề khiến người lao động khó tiếp cận việc làm chất lượng cao, chủ yếu làm việc phổ thông, thu nhập bấp bênh. Lao động làm việc phi chính thức cao (không có hợp đồng, không bảo hiểm), dẫn đến thu nhập không ổn định và thấp. Hoạt động kinh tế trên địa bàn tỉnh tiếp tục chịu ảnh hưởng từ các yếu tố bên ngoài như suy thoái kinh tế toàn cầu, bất ổn chính trị và thay đổi chính sách thương mại quốc tế, đặc biệt là chính sách thuế quan của Mỹ, làm gia tăng chi phí sản xuất và ảnh hưởng đến tiêu dùng, xuất khẩu. Theo đó, ngành nông nghiệp gặp khó khăn trong tiêu thụ sản phẩm, giá cả một số mặt hàng chủ lực như lúa, trái cây và sen có xu hướng giảm, ảnh hưởng đến thu nhập người dân. Sản xuất công nghiệp và xuất khẩu chịu nhiều áp lực từ thị trường, chi phí nguyên vật liệu tăng, chính sách thuế quan quốc tế bất ổn; công nghiệp chế biến tập trung vào sản phẩm truyền thống (cá tra đông lạnh, xay xát gạo), thiếu đầu tư vào chế biến sâu để nâng giá trị gia tăng... Do đó, đa dạng hóa thu nhập được xem là chiến lược gia tăng thu nhập có hiệu quả cho các hộ gia đình nhằm giảm thiểu những rủi ro, bất lợi từ điều kiện tự nhiên, sự biến động của giá cả thị trường.

Nhận thức được tầm quan trọng đó, thời gian qua, tỉnh Đồng Tháp rất quan tâm đến vấn đề nâng cao thu nhập cho người dân; tỉnh đã không ngừng đầu tư cơ sở vật chất, hệ thống hạ tầng giao thông, tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư trong và ngoài nước tham gia hoạt động sản xuất, kinh doanh nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế, tăng thu nhập cho người dân. Nhờ đó, tình hình kinh tế - xã hội tỉnh Đồng Tháp phát triển ổn định và khởi sắc trên nhiều lĩnh vực. Tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP) tỉnh Đồng Tháp 6 tháng đầu năm 2025 (thời điểm trước sáp nhập địa giới đơn vị hành chính tỉnh Đồng Tháp và tỉnh Tiền Giang) đạt 33.399 tỉ đồng, tăng 6,98% so với cùng kỳ năm 2024 (tăng 2.179 tỉ đồng), bằng 45,5% so với kế hoạch năm. Các khu vực kinh tế đều tăng trưởng khá tốt, trong đó, khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản tăng 3,49%; khu vực công nghiệp và xây dựng tăng 8,79%; khu vực thương mại và dịch vụ (kể cả thuế) tăng 8,47% (Ủy ban nhân dân tỉnh Đồng Tháp, 2025).

2. Tổng quan nghiên cứu

2.1. Cơ sở lý thuyết

Đa dạng hóa thu nhập là thuật ngữ thường được sử dụng để mô tả trường hợp nông hộ phân phối nguồn lực của họ cho các hoạt động khác nhau. Theo Barrett và Reardon (2001), đa dạng hóa được hiểu phổ biến như là một hình thức tự bảo đảm thu nhập trên cơ sở lựa chọn các hoạt động ít có sự biến động ảnh hưởng tiêu cực đến thu nhập. Theo Ellis (2000), đa dạng hóa thu nhập là một quá trình sử dụng đa dạng nguồn lực cho các hoạt động khác nhau nhằm mục đích cải thiện điều kiện sống của hộ gia đình. Trong nghiên cứu này, đa dạng hóa thu nhập được xem là quá trình mà hộ gia đình quyết định tham gia thực hiện các hoạt động khác nhau nhằm mục đích gia tăng số lượng các nguồn thu nhập từ các hoạt động phi nông nghiệp trong tổng thu nhập của hộ (Ellis, 1998). Những hộ gia đình có thu nhập ngoài nguồn thu nhập chính mang lại từ các hoạt động nông nghiệp được xem là hộ đa dạng hóa thu nhập. Ngược lại, hộ gia đình chỉ có thu nhập từ nông nghiệp được xem là không đa dạng hóa thu nhập.

Một số nghiên cứu điển hình về thu nhập và đa dạng hóa thu nhập của hộ gia đình đã được thực hiện nhằm chỉ ra thực trạng đa dạng hóa thu nhập của hộ gia đình. Thu nhập tính theo bình quân đầu người/năm là tổng các nguồn thu nhập của hộ/năm chia đều cho các thành viên trong gia đình (United Nations, 2007; Đinh Phi Hổ và Hoàng Thị Thu Huyên, 2010). Thu nhập có vai trò vô cùng quan trọng, quyết định mức sống của người dân. Mức sống dân cư cao hay thấp, sự phân hóa giàu nghèo, chênh lệch giữa hộ nghèo và hộ giàu phụ thuộc vào rất nhiều nhân tố, nhưng quan trọng nhất vẫn là mức thu nhập của mỗi hộ gia đình. Thu nhập được xem là nhân tố quyết định quy mô và cơ cấu chi tiêu của hộ gia đình. Hay nói cách khác, thu nhập của hộ gia đình là toàn bộ số tiền và giá trị hiện vật mà hộ và các thành viên của hộ nhận được trong một thời gian nhất định (thường là một năm), bao gồm thu từ tiền công, tiền lương; thu từ hoạt động sản xuất nông, lâm nghiệp và thủy sản; thu từ hoạt động sản xuất kinh doanh phi nông, lâm nghiệp và thủy sản và thu khác được tính vào thu nhập.

Một số chỉ số được sử dụng để đo lường đa dạng hóa thu nhập như NIS (số lượng các nguồn thu), chỉ số SID, chỉ số NFS (tỉ lệ thu nhập phi nông nghiệp), trong đó SID được sử dụng khá phổ biến trong nhiều nghiên cứu (Huỳnh Ngọc Chương và cộng sự, 2021; Đàm Thị Thu Trang, 2023).

2.2. Phương pháp nghiên cứu

2.2.1. Phương pháp thu thập dữ liệu

Cỡ mẫu phỏng vấn được áp dụng theo công thức Yamane (1967): n = N / (1 + N.e²)

Trong đó: n là số mẫu cần phỏng vấn, N là tổng thể của đối tượng được phỏng vấn, e là sai số cho phép với độ tin cậy 95%.

Theo số liệu của Niên giám thống kê tỉnh Đồng Tháp năm 2024, tổng dân số của ba đơn vị hành chính được khảo sát là thành phố Cao Lãnh là 165.946 người, huyện Tháp Mười là 133.394 người, huyện Lấp Vò là 177.851 người, do đó cỡ mẫu đạt yêu cầu được xác định theo công thức Yamane vào khoảng 399 quan sát. Số liệu được thu thập trong tháng 6/2025 từ các hộ gia đình tại tỉnh Đồng Tháp thời điểm trước sáp nhập địa giới đơn vị hành chính tỉnh Đồng Tháp và tỉnh Tiền Giang thông qua phỏng vấn trực tiếp bằng phương pháp phi ngẫu nhiên thuận tiện với bảng câu hỏi cấu trúc.

Ngoài ra, còn thu thập thông tin thứ cấp từ nhiều nguồn khác nhau bao gồm báo cáo, số liệu của các cơ quan thống kê; các nghiên cứu trong và ngoài nước để phục vụ cho nghiên cứu. Các thông tin đã thu thập được tổng hợp, tính toán và phân tích bằng phần mềm Excel và SPSS 26.0.

2.2.2. Phương pháp phân tích và xử lý số liệu

Nghiên cứu sử dụng chỉ số SID được sử dụng phổ biến trong nhiều nghiên cứu trước đó để đo lường tính đa dạng hóa thu nhập hộ gia đình (Huỳnh Ngọc Chương và cộng sự, 2021; Đàm Thị Thu Trang, 2023) với công thức được xác định như sau:

Thu nhập và đa dạng hóa thu nhập của hộ gia đình: Nghiên cứu trường hợp tỉnh Đồng Tháp

Chỉ số SID dao động từ 0 đến 1, khi hộ gia đình chỉ tham gia một hoạt động SID = 0 và khi số hoạt động tăng tỉ trọng P_i sẽ giảm xuống và chỉ số SID sẽ tiến về 1. Mức độ đa dạng hóa thu nhập dựa vào chỉ số SID được đánh giá: Không đa dạng (từ 0 - 0,25), ít đa dạng (từ 0,26 - 0,50), đa dạng (từ 0,51 - 0,75), rất đa dạng ( > 0,75). Các nguồn thu nhập của hộ gia đình được khảo sát trong nghiên cứu bao gồm: Nông nghiệp (trồng trọt, chăn nuôi, thủy sản) và phi nông nghiệp (kinh doanh, làm thuê…).

3. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

3.1. Đặc điểm của mẫu khảo sát

Kết quả nghiên cứu cho thấy, trình độ học vấn của các hộ gia đình tương đối thấp, chỉ có 30 hộ có trình độ sơ cấp, trung cấp chiếm tỉ trọng 7,5%; còn lại là 139 hộ có trình độ từ cao đẳng, đại học trở lên chiếm tỉ trọng 34,8%. Có đến 57,7 người có trình độ văn hóa từ lớp 12 trở xuống; trong đó có 2,3% chưa tốt nghiệp, không đi học; 29,1 có trình độ tiểu học, trung học cơ sở và 26,3% có trình độ trung học phổ thông, điều này có thể ảnh hưởng tới khả năng tiếp cận thông tin và tìm kiếm các nguồn thu nhập của hộ. Độ tuổi chủ hộ tập trung trong khoảng 41 - 50 tuổi là 32,6% và trên 50 tuổi là 42,4%, ở độ tuổi này các chủ hộ vẫn còn đủ sức khỏe để tiếp tục tham gia các hoạt động sản xuất nhằm mang lại nguồn thu nhập đa dạng. Về cơ cấu nghề nghiệp, các hộ gia đình hoạt động chủ yếu trong lĩnh vực phi nông nghiệp chiếm 68,4% (Bảng 1).

Bảng 1: Thông tin chung về đối tượng khảo sát