Mobile-Money là một hình thức thanh toán trực tuyến thông qua cơ sở dữ liệu thuê bao di động để cho phép người sử dụng thực hiện các giao dịch chuyển tiền, thanh toán mà không cần tài khoản ngân hàng...
Tóm tắt:
Mobile-Money là một hình thức thanh toán trực tuyến thông qua cơ sở dữ liệu thuê bao di động để cho phép người sử dụng thực hiện các giao dịch chuyển tiền, thanh toán mà không cần tài khoản ngân hàng. Đây là loại hình dịch vụ đang ngày càng phổ biến trên thế giới. Tại Việt Nam, với hơn 154 triệu thuê bao di động và mạng lưới viễn thông phủ sóng toàn quốc, phát triển Mobile-Money sẽ cung cấp cho nhóm khách hàng không có tài khoản ngân hàng, người dân vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo - nơi chưa có điều kiện tiếp cận dịch vụ ngân hàng một kênh giao dịch, phương tiện thanh toán nhanh chóng và thuận tiện, hỗ trợ phổ cập thanh toán không dùng tiền mặt, góp phần thúc đẩy tài chính toàn diện. Mặc dù Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt triển khai thí điểm dịch vụ Mobile-Money, tuy nhiên, để phát triển dịch vụ này trong thời gian tới cần thay đổi thói quen sử dụng tiền mặt của người dân, đồng bộ môi trường pháp lý có liên quan, hoàn thiện quy trình giao dịch của các đơn vị cung cấp dịch vụ và tăng cường công tác quản lý nhà nước.
Từ khoá: Mobile-Money; Mobile-Money tại Việt Nam; Phát triển Mobile-Money.
1. Đặt vấn đề
Mobile-Money là một sản phẩm của công nghệ tài chính (Fintech) đã phát triển mạnh tại các nước châu Âu và đang mở rộng trên phạm vi toàn cầu. Mobile-Money hay tiền di động, là dịch vụ định danh khách hàng thông qua cơ sở dữ liệu thuê bao di động, cho phép sử dụng tài khoản viễn thông để thực hiện các giao dịch chuyển tiền và thanh toán mà không cần có tài khoản ngân hàng. Về cơ bản, dịch vụ Mobile-Money cung cấp cho khách hàng một tài khoản gắn liền với thuê bao di động, với tài khoản này, khách hàng được phép sử dụng để chuyển tiền, thanh toán dịch vụ, hàng hóa. Theo Hiệp hội Thông tin di động thế giới (Global System for Mobile Communications - GSMA), năm 2019, Mobile-Money tạo dựng một cột mốc quan trọng, đó là số tài khoản đăng ký sử dụng lần đầu vượt mốc 1 tỷ, tăng 134 triệu tài khoản so với cuối năm 2018. Số lượng giao dịch bình quân trong cả năm 2019 của dịch vụ Mobile-Money đạt 37,1 tỷ giao dịch, tổng giá trị giao dịch đạt 690,1 tỷ USD, tăng 26% so với năm 2018. Theo các tổ chức nghiên cứu thị trường, quy mô dự kiến của thị trường Mobile-Money có thể đạt 12 tỷ USD vào năm 2024, với tốc độ tăng trưởng hàng năm khoảng 28,7%. Báo cáo Fintech và Ngân hàng số 2025 do công ty Fintech toàn cầu Backbase và Tập đoàn Dữ liệu quốc tế (IDC) phối hợp thực hiện mới đây cũng cho thấy, có khoảng 63% khách hàng sẵn sàng chuyển sang sử dụng các dịch vụ ngân hàng số của các tổ chức tín dụng trong 5 năm tới. Tại Việt Nam, ngày 09/3/2021, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 316/QĐ-TTg về việc phê duyệt triển khai thí điểm dùng tài khoản viễn thông thanh toán cho các hàng hóa, dịch vụ có giá trị nhỏ (Quyết định số 316/QĐ-TTg). Quyết định số 316/QĐ-TTg đã mở ra nhiều cơ hội cho dịch vụ Mobile-Money phát triển tại Việt Nam, quốc gia với trên 154 triệu thuê bao di động nhưng có đến 30% người trưởng thành chưa có tài khoản ngân hàng. Mặc dù tiềm năng là rất lớn, nhưng đây là hình thức dịch vụ tài chính còn khá mới mẻ với chính đối tượng khách hàng mà dịch vụ này hướng tới phục vụ. Trên cơ sở tổng hợp những vấn đề chung về dịch vụ Mobile-Money, bài viết sẽ phân tích tiềm năng, lợi ích cũng như những vấn đề đặt ra cần giải quyết để phát triển loại hình dịch vụ tài chính này tại Việt Nam trong thời gian tới.
2. Tổng quan về Mobile-Money
Mobile-Money là dịch vụ sử dụng định danh khách hàng thông qua cơ sở dữ liệu thuê bao di động của nhà mạng cung cấp dịch vụ. Bản chất của Mobile-Money là chuyển đổi hình thức của tiền mặt sang tiền trong tài khoản theo tỷ lệ 1:1, khách hàng nộp tiền mặt để nhận được một khoản tiền trong tài khoản Mobile-Money có giá trị tương đương. Tài khoản Mobile-Money gắn liền với SIM (Subscriber Identity Module - Mô-đun nhận dạng người dùng) thuê bao của thiết bị di động nhưng tách biệt với tài khoản viễn thông. Tuy nhiên, không phải cứ có SIM là có thể sử dụng Mobile-Money, để sử dụng dịch vụ Mobile-Money, SIM thuê bao phải thuộc nhà mạng được phép cung cấp dịch vụ Mobile-Money và người dùng phải đăng ký và được nhà mạng chấp thuận cho phép mới có thể sử dụng dịch vụ Mobile-Money. Dịch vụ Mobile-Money giúp người dùng thực hiện chức năng chuyển tiền di động và thanh toán di động. Trong đó, với dịch vụ chuyển tiền di động, khách hàng có thể sử dụng tài khoản Mobile-Money định danh thông qua thuê bao điện thoại di động để chuyển tiền thông qua nhà cung cấp dịch vụ viễn thông. Với thanh toán di động, khách hàng thanh toán cho các sản phẩm và dịch vụ được thực hiện thông qua việc sử dụng tài khoản Mobile-Money.
Khác với ví điện tử, một tài khoản điện tử thường được tích hợp trong ứng dụng (Application - App) của điện thoại thông minh (Smart phone) hoặc các thiết bị di động tương ứng, giúp người dùng thanh toán tại các đơn vị chấp nhận hình thức thanh toán này. Để sử dụng ví điện tử, người dùng cần có tài khoản ngân hàng (liên kết với ví điện tử) để chuyển tiền từ tài khoản ngân hàng qua ví điện tử và điện thoại thông minh hoặc các thiết bị di động tương ứng khác có kết nối Internet để cài đặt ứng dụng ví điện tử. Với Mobile-Money, người dùng chỉ cần tài khoản di động đã định danh thông qua thuê bao di động là có thể nạp tiền, chuyển tiền, thanh toán một cách nhanh chóng và thuận tiện. Mobile-Money là tài khoản điện tử được mở dựa trên thuê bao di động, dùng để thanh toán hàng hóa, dịch vụ, nhưng không yêu cầu người sử dụng phải có tài khoản ngân hàng và điện thoại thông minh mà chỉ cần có thuê bao điện thoại di động và một điện thoại di dộng phổ thông. Dịch vụ Mobile-Money cũng khác so với Mobile Payment, Mobile-Money là một dạng tiền điện tử còn Mobile Payment là một phương thức thanh toán. Mobile Payment đề cập đến các giao dịch thanh toán được thực hiện qua thiết bị di động nói chung bao gồm ứng dụng Mobile Banking của ngân hàng, ví điện tử và có thể là Mobile-Money.
Người dùng có thể sử dụng Mobile-Money để thanh toán việc mua hàng hóa, dịch vụ tại các đơn vị chấp nhận hình thức thanh toán này; chuyển tiền giữa 2 tài khoản Mobile-Money, giữa tài khoản Mobile-Money với tài khoản ngân hàng và ví điện tử. Thậm chí, tại những vùng không có Internet hoặc với người dùng điện thoại phổ thông, họ cũng có thể sử dụng tài khoản Mobile-Money của mình để thanh toán thông qua tin nhắn SMS (Short Message Services) của dịch vụ viễn thông.
3. Dịch vụ Mobile-Money tại Việt Nam
Theo Quyết định số 316/QĐ-TTg, mỗi khách hàng chỉ được mở một tài khoản Mobile-Money tại một nhà mạng. Để sử dụng dịch vụ này, khách hàng phải có SIM được đăng ký, các thông tin phải được đơn vị cung cấp dịch vụ di động xác thực theo quy định về đăng ký thuê bao di động và SIM đó phải hoạt động liên tục tối thiểu trong vòng 3 tháng. Khi đăng ký sử dụng dịch vụ Mobile-Money, khách hàng có thể nạp hay rút tiền từ tài khoản Mobile-Money tại các điểm giao dịch của nhà mạng, sử dụng để thanh toán hàng hóa, dịch vụ cho các đơn vị chấp nhận hình thức thanh toán này; chuyển tiền sang tài khoản Mobile-Money của người khác trong cùng một nhà mạng hay chuyển tiền sang tài khoản thanh toán tại ngân hàng và ví điện tử do nhà mạng cung cấp. Tuy nhiên, không như tiền trong tài khoản ngân hàng, tiền trong tài khoản Mobile-Money sẽ không được nhà mạng trả lãi, người sử dụng cũng không được cho thuê, mượn, trao đổi, tặng, cho hoặc mua, bán tài khoản Mobile-Money.
Việt Nam là quốc gia có tỷ lệ dân cư sử dụng điện thoại di động cao, theo Báo cáo Việt Nam Digital 2021, Việt Nam hiện có trên 154 triệu thuê bao với dân số hơn 98 triệu người, độ phủ của viễn thông lên tới gần 100% khu vực dân cư. Đây là điều kiện tiềm năng để phát triển dịch vụ Mobile-Money. Bên cạnh đó, cơ sở hạ tầng viễn thông của Việt Nam phát triển rất mạnh mẽ đáp ứng yêu cầu về mặt kỹ thuật cho sự phát triển của dịch vụ Mobile-Money. Để tham gia cung cấp dịch vụ Mobile-Money, các đơn vị viễn thông sẽ cung ứng dịch vụ cho phép chủ tài khoản Mobile-Money nạp tiền mặt vào tài khoản tại các điểm giao dịch, nạp tiền từ tài khoản thanh toán của khách hàng tại ngân hàng hoặc từ ví điện tử; rút tiền mặt; thanh toán hàng hóa, dịch vụ; chuyển tiền… theo quy định.
Ngày 18/11/2021, Thống đốc Ngân hàng Nhà nước đã ký Quyết định số 1818/QĐ-NHNN và Quyết định số 1820/QĐ-NHNN về việc chấp thuận triển khai thí điểm dùng tài khoản viễn thông thanh toán cho các hàng hóa, dịch vụ giá trị nhỏ cho 02 nhà mạng lớn là Mobifone và VNPT.
Với số lượng điểm giao dịch rộng khắp của các nhà mạng di động, Mobile-Money sẽ cung cấp cho dân cư khu vực nông thôn, vùng sâu, vùng xa, nơi chưa có mạng lưới hệ thống ngân hàng, cũng như cho đối tượng chưa hoặc không có khả năng tiếp cận dịch vụ ngân hàng có cơ hội tiếp cận và sử dụng dịch vụ chuyển tiền, thanh toán không dùng tiền mặt nhanh chóng, thuận tiện. Việc nạp và rút tiền từ tài khoản Mobile-Money tại các điểm giao dịch của nhà mạng cũng nhanh chóng, đơn giản và thuận tiện như nạp tiền vào tài khoản viễn thông. Do không yêu cầu phải có tài khoản ngân hàng, phát triển dịch vụ Mobile-Money sẽ góp phần thúc đẩy phát triển thanh toán không dùng tiền mặt, tăng cường tiếp cận và sử dụng các dịch vụ tài chính cho mọi đối tượng khách hàng. Bên cạnh đó, Mobile-Money mở ra cơ hội cho các nhà mạng khai thác hiệu quả cơ sở hạ tầng, tăng doanh thu và đa dạng hóa dịch vụ cung cấp, tiến tới, hoàn thiện hệ sinh thái kinh doanh.
4. Những vấn đề đặt ra cho phát triển Mobile-Money
Có thể nói rằng, dịch vụ Mobile-Money có rất nhiều tiềm năng phát triển tại Việt Nam, tuy nhiên, để phát triển Mobile-Money, một số vấn đề đặt ra cần giải quyết:
Thứ nhất, thay đổi thói quen sử dụng tiền mặt. Mặc dù mật độ thuê bao di động cao, nhưng trên 99% các giao dịch có giá trị dưới 100.000 đồng vẫn được thanh toán bằng tiền mặt, phát triển Mobile-Money là một giải pháp mạnh mẽ để thay đổi tình trạng này. Tuy nhiên, để hình thành thói quen thanh toán mới, cần đẩy mạnh truyền thông, giáo dục tài chính để người dân thấy rõ lợi ích khi sử dụng dịch vụ Mobile-Money trên cả khía cạnh lợi ích tài chính và tính thuận tiện trong sử dụng. Đặc biệt, đây là một giải pháp tiềm năng đối với người dân vùng sâu, vùng xa, vùng còn nhiều khó khăn, không thể tiếp cận với các dịch vụ ngân hàng.
Thứ hai, hoàn thiện và đồng bộ môi trường pháp lý cho hoạt động của Mobile-Money. Mobile-Money là dịch vụ mới, do vậy, các quy định pháp lý còn chưa đầy đủ và đồng bộ, có thể tiềm ẩn những rủi ro phát sinh trong quá trình thực hiện. Chính vì vậy, các bộ, ngành phải tiếp tục rà soát, hoàn thiện khung khổ pháp luật trong quá trình thực hiện. Trong đó, các quy định pháp luật về bảo mật, an toàn thông tin, dữ liệu, cơ sở dữ liệu định danh khách hàng dựa trên cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư nên được ưu tiên xây dựng, nhằm hạn chế các rủi ro về bảo mật thông tin.
Thứ ba, hoàn thiện quy trình giao dịch, thanh toán. Dịch vụ Mobile-Money liên quan đến các giao dịch tài chính - lĩnh vực mới đối với các nhà mạng, chính vì vậy, để các giao dịch tài chính thực hiện thuận lợi, an toàn và hiệu quả, các doanh nghiệp viễn thông cung cấp dịch vụ cần hoàn thiện hệ thống xử lý giao dịch, trung tâm thanh toán, quy trình, kịch bản ứng phó để kiểm soát, hạn chế các rủi ro có thể làm gián đoạn hoặc ngừng giao dịch; hoàn thiện quy trình nghiệp vụ và quy trình quản lý rủi ro hoạt động, nhất là các rủi ro về bảo mật thông tin.
Thứ tư, sự phối, kết hợp trong công tác quản lý nhà nước. Mobile-Money là dịch vụ mới liên quan đến nhiều lĩnh vực khác nhau tại Việt Nam như tiền tệ, thanh toán; mạng truyền thông; cơ sở dữ liệu định danh khách hàng, do đó, cần sự phối hợp chặt chẽ giữa Ngân hàng Nhà nước; Bộ Thông tin và Truyền thông; Bộ Công an trong quá trình thí điểm triển khai.
5. Kết luận
Mobile-Money là dịch vụ thanh toán bằng tài khoản viễn thông cho khách hàng sử dụng dịch vụ di động mà không cần tài khoản ngân hàng hay điện thoại thông minh. Phát triển Mobile-Money sẽ cung cấp thêm kênh giao dịch, phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt nhanh chóng và tiện lợi cho nhóm khách hàng không có tài khoản ngân hàng hay không có điều kiện tiếp cận dịch vụ ngân hàng. Với Mobile-Money,
người tiêu dùng có thêm một công cụ thanh toán đơn giản, tiện lợi; các đơn vị cung cấp dịch vụ viễn thông khai thác hiệu quả hạ tầng kỹ thuật của mình, có thêm dư địa cho phát triển phù hợp với xu hướng chuyển đổi số; Nhà nước có thêm một công cụ thanh toán rộng khắp, góp phần thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt trong nền kinh tế số. Nhưng trên hết, Mobile-Money góp phần hiện thực hóa khát vọng trong quá trình phát triển là “khi công nghệ tiến lên phía trước, không ai bị bỏ lại phía sau”.
TÀI LIỆU THAM KHẢO:
1. Thủ tướng Chính phủ (2020), Quyết định số 316/QĐ-TTg ngày 09/3/2021của Thủ tướng Chính phủ về việc phê duyệt triển khai thí điểm dùng tài khoản viễn thông thanh toán cho các hàng hóa, dịch vụ có giá trị nhỏ.
2. Báo cáo Fintech và Ngân hàng số 2025 do Backbase và IDC phối hợp thực hiện, https://www.backbase.com/fintech-and-digital-banking-2025/
3. GSMA (2019), State of the Inductry Report on Mobile Money 2019.
4. Lê Thanh Tâm, Nguyễn Thị Thu Trang (2019), Phát triển dịch vụ Mobile-Money: cơ hội và thách thức tại Việt Nam, Tạp chí Nghiên cứu kinh tế số 11/2019.
5. We Are Social và Hootsuite (2021), Báo cáo Việt Nam DIGITAL 2021, http://digimarkvn.com/bao-cao-viet-nam-digital-2021-do-we-are-social-va-hootsuite-thong-ke/
6. World Bank Group (2019), Vietnam Development Report 2019.
TS. Nguyễn Thế Bính (Trường Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh)
